Η ενσυναίσθηση είναι το πιο δυνατό «όπλο» κατά της βίας και του εκφοβισμού- δίδαξέ την στο παιδί σου

Τα περιστατικά βίας και σχολικού εκφοβισμού που παρακολουθούμε όλο και συχνότερα τα τελευταία χρόνια δεν αποτελούν ένα απλό ή μεμονωμένο πρόβλημα. Πρόκειται για ένα σύνθετο και πολυπαραγοντικό φαινόμενο, το οποίο δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί τόσο άμεσα όσο θα θέλαμε.

«Φοβάμαι να πάω σχολείο»: Όταν τα παιδιά υψώνουν τη φωνή τους απέναντι στον σχολικό εκφοβισμό

Κάθε φορά που ένα νέο περιστατικό έρχεται στο φως της δημοσιότητας, η βιαιότητα που μπορεί να εκδηλώσουν ακόμη και πολύ μικρά παιδιά σοκάρει: μαχαίρια, αιχμηρά αντικείμενα, μπουνιές κλωτσιές, αποκαλύπτουν μια ένταση και μια επιθετικότητα που δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί σε τόσο μικρές ηλικίες.

Γονείς, εκπαιδευτικοί, ειδικοί και η κοινωνία συνολικά αναζητούν απαντήσεις και τρόπους ώστε όσα συζητούνται σε θεωρητικό επίπεδο να μετατραπούν σε ουσιαστικές και αποτελεσματικές πρακτικές.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι το φαινόμενο όχι μόνο δεν υποχωρεί, αλλά σε πολλές περιπτώσεις εντείνεται. Στη χώρα μας, μόνο από τον Ιανουάριο έως και τον Σεπτέμβριο του 2025 υποβλήθηκαν 1.654 καταγγελίες για περιστατικά σχολικού εκφοβισμού. Από αυτές, οι 871 αφορούσαν σχολεία πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και οι 783 σχολεία δευτεροβάθμιας. Παράλληλα, την προηγούμενη χρονιά ο οργανισμός «Το Χαμόγελο του Παιδιού» διαχειρίστηκε 253 περιστατικά ενδοσχολικής βίας και εκφοβισμού. Παρότι υπάρχει ο κίνδυνος να συνηθίσουμε αυτά τα νούμερα, στην πραγματικότητα αποτυπώνουν μια ανησυχητική πραγματικότητα που αφορά άμεσα την καθημερινότητα των παιδιών.

Σχολικός εκφοβισμός και ψυχική υγεία

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στην Ελλάδα. Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί ένα παγκόσμιο ζήτημα με σοβαρές συνέπειες για την ψυχική υγεία των παιδιών. Έρευνες δείχνουν ότι ένας στους πέντε μαθητές δηλώνει ότι έχει βιώσει εκφοβισμό. Τα θύματα δεν επηρεάζονται μόνο τη στιγμή του περιστατικού· έχουν από τρεις έως και δεκαοκτώ φορές περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν άγχος, συμπτώματα μετατραυματικού στρες, προβλήματα ύπνου και κατάθλιψη. Τα δεδομένα αυτά αποδεικνύουν ότι ο εκφοβισμός δεν είναι απλώς ένα πρόβλημα της σχολικής καθημερινότητας, αλλά μια βαθύτερη πρόκληση που επηρεάζει την ευημερία και την ανάπτυξη των παιδιών.

Γιατί όμως συμβαίνει; Η έρευνα δείχνει ότι ένας από τους βασικούς παράγοντες είναι το έλλειμμα ενσυναίσθησης. Πολλά παιδιά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν και να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους ή να κατανοήσουν πώς οι πράξεις τους επηρεάζουν τους άλλους. Όταν αυτή η δυσκολία συνδυάζεται με συναισθηματική ένταση ή κοινωνική απομόνωση μέσα στο σχολικό περιβάλλον, δημιουργούνται οι συνθήκες μέσα στις οποίες μπορεί να αναπτυχθεί ο εκφοβισμός.

Τα παραδοσιακά προγράμματα αντιμετώπισης του σχολικού εκφοβισμού, τα οποία συχνά βασίζονται κυρίως στην τιμωρία, φαίνεται ότι έχουν περιορισμένα αποτελέσματα. Μια μετα-ανάλυση 100 σχολικών προγραμμάτων έδειξε μείωση περίπου 18–19% στα περιστατικά εκφοβισμού και 15–16% στα περιστατικά θυματοποίησης. Παρότι τα αποτελέσματα αυτά είναι σημαντικά, δείχνουν ταυτόχρονα ότι από μόνα τους δεν αρκούν. Αυτό που συχνά λείπει είναι η καλλιέργεια βαθύτερων κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων, όπως η ενσυναίσθηση, η αυτορρύθμιση των συναισθημάτων και η ουσιαστική σύνδεση με τους άλλους.

Ο ρόλος του γονιού

Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο στο οποίο μπορούμε να εστιάσουμε ως γονείς. Γιατί, όσο σημαντικός κι αν είναι ο ρόλος του σχολείου, τα πάντα ξεκινούν από το σπίτι. Η ενσυναίσθηση δεν είναι απλώς μια ακόμη «μοδάτη» λέξη της εποχής. Είναι μια ουσιαστική δεξιότητα ζωής που βοηθά τα παιδιά να μπαίνουν στη θέση του άλλου, να κατανοούν τα συναισθήματά του και να αντιλαμβάνονται τις συνέπειες των πράξεών τους.

Μελέτες δείχνουν ότι η καλλιέργεια της ενσυναίσθησης μπορεί να συμβάλει στη μείωση της επιθετικότητας και των εκφοβιστικών συμπεριφορών. Βοηθά τα παιδιά να ρυθμίζουν καλύτερα τα συναισθήματά τους, να σκέφτονται πριν αντιδράσουν παρορμητικά και να αναπτύσσουν πιο υγιείς σχέσεις με τους συνομηλίκους τους. Όταν ένα παιδί μάθει να κατανοεί πώς μπορεί να νιώθει ο άλλος, είναι πολύ πιο δύσκολο να στραφεί εναντίον του με βία ή σκληρότητα.

Αναπτύσσεται σε περιβάλλοντα όπου η ενσυναίσθηση απουσιάζει και οι σχέσεις μεταξύ των παιδιών είναι εύθραυστες. Η καλλιέργεια, όμως, της κατανόησης, του σεβασμού και της συναισθηματικής επίγνωσης μπορεί να λειτουργήσει ως ένα από τα πιο ουσιαστικά βήματα για την πρόληψή του. Και αυτή η διαδικασία ξεκινά πολύ πριν από την τάξη του σχολείου — ξεκινά μέσα στο σπίτι, από τον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουμε και καθοδηγούμε τα παιδιά μας.

Ποιες είναι οι μορφές εκφοβισμού;

Ο εκφοβισμός είναι ένα φαινόμενο που εκδηλώνεται με διάφορες μορφές οι οποίες είναι πιθανό να συνυπάρχουν ακόμα και συνδυαστικά:

• σωματικός εκφοβισμός (φυσικός τραυματισμός, απειλή τραυματισμού, σπρωξίματα, χτυπήματα, φτυσίματα, μαλλιοτραβήγματα, καταστροφή προσωπικών ειδών του θύματος, κλπ.),
• λεκτικός εκφοβισμός (υβριστικές εκφράσεις και προσβολές),
• ηλεκτρονικός εκφοβισμός (υβριστικά/απειλητικά μηνύματα, παραποιημένα δεδομένα μέσω μηνυμάτων ή και βίντεο σε social media ή στο κινητό, κλπ),
• κοινωνικός εκφοβισμός (απομόνωση και κοινωνικός αποκλεισμός, δυσφήμιση και συκοφαντία, κακόφημα ψευδή στοιχεία - πιο συχνά ανάμεσα σε κορίτσια)
• ρατσιστικός εκφοβισμός (επιθέσεις λόγω καταγωγής, κοινωνικό-οικονομικού επιπέδου, σεξουαλικού προσανατολισμού, σωματικού ελαττώματος ή ασθένειας, γενικότερα λόγω της διαφορετικότητας)
• ή διάφορων χαρακτηριστικών),
• σεξουαλικός εκφοβισμός (ανήθικες χειρονομίες και αγγίγματα, υβριστικό λεξιλόγιο, σεξουαλικά υπονοούμενα, εικόνες με σεξουαλικό περιεχόμενο έως και σοβαρές σεξουαλικές επιθέσεις).

Όλες οι μορφές μπορούν να προκαλέσουν σοβαρά ψυχολογικά και σωματικά τραύματα στο θύμα με μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην ψυχική του υγεία.

Ποιο είναι το προφίλ του παιδιού που βιώνει εκφοβισμό

Το παιδί που εκφοβίζει επιλέγει ποιον ή ποια θα εκφοβίσει πολύ συγκεκριμένα και καθόλου τυχαία. Συνήθως θα επιλέξει ένα παιδί που:

• Διαφέρει με κάποιον τρόπο από τα υπόλοιπα (είναι από άλλη χώρα, έχει άλλη θρησκεία, φοράει σιδεράκια γενικά παιδί που διαφέρει από τη μέση εικόνα ενός μαθητή).
• Δύσκολα θα βοηθήσει κάποιος (παιδιά μοναχικά που δεν κάνουν εύκολα φίλους).
• Που είναι «λιγότερα» δυνατά.

Ωστόσο και το παιδί που βιώνει εκφοβισμό έχει συχνά αντικρουόμενα συναισθήματα. Πολλές φορές νιώθει συναισθήματα θυμού προς γονείς, εκπαιδευτικούς και συμμαθητές καθώς είτε δεν του αναγνωρίζουν την αδυναμία του να αντιδράσει είτε θεωρούν ότι αυτό ευθύνεται για τον εκφοβισμό που βιώνει.

Σε γενικές γραμμές πολλά από τα στοιχεία της προσωπικότητας του παιδιού που βιώνει τον εκφοβισμό ευνοούν την στοχοποίησή τους. Συνήθως τα παιδιά που βιώνουν εκφοβισμό παρουσιάζουν:

• χαμηλή αυτοεκτίμηση,
• αδυναμία επίλυσης προβλημάτων,
• καταθλιπτικά στοιχεία,
• συναισθηματικές δυσκολίες,
• αίσθημα μοναξιάς,
• χαμηλές σχολικές επιδόσεις και απουσίες,
• διαταραχές συμπεριφοράς,
• ψυχολογικά / ψυχοσωματικά προβλήματα (πονοκέφαλοι, κοιλιακά άλγη, ενούρηση, διαταραχές ύπνου)
• άγχος,
• φοβίες,
• δεν μπορούν να μείνουν μόνα,
• σποφεύγουν τη βλεματική επαφή.

Θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο συναισθηματικός κόσμος των παιδιών, ο οποίος στην περίπτωση του σχολικού εκφοβισμού δεν διαφέρει από οποιαδήποτε άλλη μορφή βίας. Τα παιδιά βιώνουν:

Θυμό: Γι' αυτό που τους συμβαίνει, που δεν μπορούν να αντιδράσουν. Ο θυμός συνήθως εκφράζεται σε οικεία αγαπημένα πρόσωπα όπως ο πατέρας, η μητέρα ή ο αδελφός.

Ντροπή : Ντρέπονται για αυτό που τους συμβαίνει και θεωρούν ότι όλοι οι συμμαθητές τους, τους θεωρούν δειλούς/ δειλές. Έτσι δυσκολεύονται να κάνουν φίλους καθώς θεωρούν εκ προοιμίου ότι κανείς δεν θα τους θέλει για φίλους. Επίσης ντρέπονται να το αποκαλύψουν στους γονείς τους καθώς θα τους «απογοητεύσουν».

Ενοχή: Θεωρούν ότι εκείνοι φταίνε για αυτό που γίνεται, (πχ. «με λένε γυαλάκια », φοράω γυαλιά άρα έχουν δίκιο - είμαι γυαλάκιας).

Φόβο: Ζουν συνεχώς με το συναίσθημα ότι θα τους κοροϊδέψουν, ότι θα γελάσουν μαζί τους.

Το προφίλ του παιδιού που εκφοβίζει

Πάντα θα πρέπει να θυμόμαστε ότι πίσω από ένα παιδί που εκφοβίζει υπάρχει:

• Ανάγκη για κυριαρχία πάνω σε άλλους.
• Αδυναμία ελέγχου παρορμήσεων.
• Μειωμένη ικανότητα αυτοελέγχου.
• Αδυναμία τήρησης κανόνων και ορίων.
• Ασυνήθιστα χαμηλό άγχος.
• Διογκωμένη αυτοεικόνα.
• Έλλειψη αίσθησης του μέτρου.
• Η δημοτικότητα τους βρίσκεται στο μέσο όρο ή κάτω από αυτόν και χαμηλώνει καθώς προσχωρούν στις εκπαιδευτικές βαθμίδες.
• Είναι εχθρικό απέναντι στο περιβάλλον του (ιδιαίτερα σε γονείς και εκπαιδευτικούς).
• Απόλυτη έλλειψη ενσυναίσθησης.
• Είναι δυνατό να περιβάλλονται από άλλους συμμαθητές τους οι οποίοι δεν εκφοβίζουν άμεσα αλλά ενισχύουν το παιδί που εκφοβίζει.

Ένα τόσο σύνθετο και εξελισσόμενο ζήτημα, όπως είναι η βία και η παραβατικότητα ανηλίκων απαιτεί τη συνεισφορά των επιστημόνων και των ειδικών του πεδίου για την πλήρη κατανόηση της κατάστασης, αλλά και το σχεδιασμό πολιτικών. Πέρυσι τον Μάρτη η κυβέρνηση παρουσίασε την εθνική στρατηγική για την πρόληψη της βίας και την αντιμετώπιση της παραβατικότητας ανηλίκων 2025- 2030, που περιλάμβανε 29 νέες πολιτικές, εκ των οποίων 7 εμβληματικές 5 οριζόντιες και 69 μέτρα, πέραν των 23 βελτιωτικών μέτρων για τις ήδη εφαρμοζόμενες πολιτικές.

Αν είσαι μαθητής/μαθήτρια ή γονέας μαθητή που βιώνει bullying στο σχολείο, μπες στο https://stop-bullying.gov.gr και κάνε αναφορά.