Από τη Lady Gaga μέχρι τη Lena Dunham: Γιατί μιλάμε πλέον ανοιχτά για την παρένθετη μητρότητα

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η δημιουργία οικογένειας μέσω παρένθετης μητέρας αντιμετωπιζόταν ως ένα θέμα «τυλιγμένο στη σιωπή» και την μυστικότητα. Σήμερα, τα πράγματα έχουν αλλάξει ριζικά. Πρόσφατα, τα δημοσιεύματα για την προσωπική ζωή της Lady Gaga και του Michael Polansky έφεραν ξανά το θέμα στην επικαιρότητα, με αναφορές ότι το ζευγάρι υποδέχθηκε το παιδί του μέσω παρένθετης μητέρας, κάτι που πάντως δεν έχει επιβεβαιωθεί ούτε διαψευστεί από την ίδια την τραγουδίστρια. Λίγο αργότερα, η Lena Dunham, μίλησε ανοιχτά για τη δική της εμπειρία, αποκαλύπτοντας ότι εκείνη και ο σύζυγός της Luis Felber έγιναν γονείς μέσω παρένθετης μητρότητας και μοιράστηκε προσωπικές λεπτομέρειες της διαδρομής τους μέσα από ένα κείμενο στη Vogue.

Το θέμα, όμως, δεν αφορά μόνο τις διάσημες οικογένειες. Σύμφωνα με την American Society for Reproductive Medicine (ASRM), η συχνότητα των κυήσεων με παρένθετη αυξήθηκε κατά 55% από το 2017 έως το 2020, από 11,8 σε 18,2 ανά 100.000 τοκετούς.

27χρονη γέννησε δίδυμα με διαφορετικούς βιολογικούς γονείς: Το νομικό κενό & η εξήγηση του ειδικού

Και ενώ κάποτε η συζήτηση γύρω από τη γονιμότητα και ειδικά την παρένθετη μητρότητα ήταν, όπως χαρακτηριστικά λέει η Nazca Fontes, ιδρύτρια του αμερικανικού οργανισμού ConceiveAbilities, «τυλιγμένη στη σιωπή», σήμερα τα πράγματα είναι διαφορετικά.

Από τη σιωπή στην ομαλοποίηση: Τι άλλαξε;

Η αλλαγή δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα. Από τη μία πλευρά, περισσότεροι άνθρωποι που επιθυμούν να γίνουν γονείς στρέφονται στις μεθόδους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Από την άλλη, η μεγαλύτερη ηλικία στην οποία αρκετά ζευγάρια αποκτούν παιδιά, αλλά και η εξέλιξη των τεχνικών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, έχουν διευρύνει τις δυνατότητες που υπάρχουν για τη δημιουργία οικογένειας.

Παράλληλα, έχει αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε γι' αυτό.

Διάσημα πρόσωπα όπως η Tyra Banks, η Kim Kardashian, η Meghan Trainor και ο Andy Cohen έχουν μιλήσει δημόσια για τη δική τους εμπειρία ή για την απόκτηση παιδιών μέσω παρένθετης μητρότητας, συμβάλλοντας στην εξοικείωση του κοινού με έναν όρο που μέχρι πριν από λίγα χρόνια συχνά συνοδευόταν από αμηχανία ή σιωπή.

Η Fontes περιγράφει την κατάσταση πριν από τριάντα χρόνια ως ένα πεδίο που βρισκόταν ακόμη στα πρώτα του βήματα. Η δωρεά ωαρίων μόλις άρχιζε να γίνεται μια εμπορικά διαθέσιμη επιλογή, υπήρχαν λιγότερες κατευθυντήριες γραμμές και η εύρεση δοτριών ήταν δύσκολη. Σήμερα, όπως λέει, είναι πολύ πιο πιθανό να γνωρίζει κάποιος έναν άνθρωπο που έχει δημιουργήσει την οικογένειά του με τη βοήθεια τρίτου προσώπου - μέσω δωρεάς ωαρίων, δωρεάς σπέρματος ή παρένθετης μητρότητας. Παράλληλα, έχουν δημιουργηθεί και πιο συγκεκριμένα νομικά πλαίσια.

Με άλλα λόγια, η συζήτηση έχει σε μεγάλο βαθμό βγει από τη «σκιά».

Ελένη Φουρέιρα: Η αποκάλυψη για την παρένθετη μητέρα και την πιο δύσκολη περίοδο στη ζωή της

Τι ακριβώς είναι η παρένθετη μητρότητα;

Με τον πιο απλό τρόπο, παρένθετη μητρότητα είναι η διαδικασία κατά την οποία μια γυναίκα κυοφορεί και γεννά ένα παιδί για λογαριασμό ενός άλλου προσώπου ή ενός ζευγαριού, τους λεγόμενους «μελλοντικούς» ή «προτιθέμενους» γονείς.

Υπάρχουν, ωστόσο, διαφορετικές μορφές παρένθετης μητρότητας. Στο παρελθόν υπήρχε η λεγόμενη παραδοσιακή παρένθετη μητρότητα, κατά την οποία η γυναίκα που κυοφορούσε ήταν και η βιολογική μητέρα του παιδιού, καθώς χρησιμοποιούνταν το δικό της ωάριο. Σήμερα, στις περισσότερες σύγχρονες διαδικασίες χρησιμοποιείται η κυοφορία από κυοφόρο (gestational surrogacy). Σε αυτή την περίπτωση, η γυναίκα που κυοφορεί δεν έχει γενετική σχέση με το παιδί. Μετά από εξωσωματική γονιμοποίηση, μεταφέρεται στη μήτρα της ένα έμβρυο που έχει δημιουργηθεί από ωάριο και σπερματοζωάριο του ζευγαριού που θέλει να αποκτήσει παιδί ή από γεννητικό υλικό δοτών. Η διάκριση αυτή είναι σημαντική τόσο σε ιατρικό όσο και σε νομικό επίπεδο.

Διάσημο ζευγάρι απέκτησε δίδυμα μέσω παρένθετης κάτω από άκρα μυστικότητα

Στις ΗΠΑ, οι περισσότερες συμφωνίες πραγματοποιούνται μέσω εξειδικευμένων φορέων ή agencies, οι οποίοι φέρνουν σε επαφή τους ανθρώπους που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδί με τις γυναίκες που επιθυμούν να το κυοφορήσουν. Οι κατευθυντήριες γραμμές της ASRM προβλέπουν συγκεκριμένα ιατρικά και ψυχολογικά κριτήρια για τις υποψήφιες παρένθετες. Μεταξύ άλλων, δίνεται έμφαση στην ενημέρωση για τους ιατρικούς κινδύνους, στην ψυχολογική υποστήριξη και στην ύπαρξη ανεξάρτητης νομικής συμβουλής. Η ASRM υπογραμμίζει επίσης ότι η κυοφόρος διατηρεί την αυτονομία της στις αποφάσεις που αφορούν την ιατρική φροντίδα της κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.

Ωστόσο, σο κόστος για τους μελλοντικούς γονείς είναι δυσθεώρητο καθως σύμφωνα με τη Fontes και τη Nidhi Desai, δικηγόρο αναπαραγωγικού δικαίου από το Σικάγοη η οικονομική αποζημίωση για μια κυοφόρο μπορεί να κυμαίνεται από 60.000 έως 100.000 δολάρια, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις το ποσό μπορεί να είναι ακόμη υψηλότερο. Παράλληλα, οι προτιθέμενοι γονείς αναλαμβάνουν την κάλυψη όλων των ιατρικών, νομικών και άλλων σχετικών εξόδων. Έτσι, το συνολικό κόστος της διαδικασίας μπορεί να φτάσει τα 150.000 έως 200.000 δολάρια, ανάλογα με την περίπτωση.

Πρόκειται, μάλιστα, για έναν κλάδο που έχει εξελιχθεί σε σημαντική αγορά. Σύμφωνα με έκθεση της εταιρείας ερευνών αγοράς SNS Insider, η παγκόσμια αγορά παρένθετης μητρότητας εκτιμήθηκε στα 24,85 δισ. δολάρια το 2025 και προβλέπεται να φτάσει τα 202,81 δισ. δολάρια έως το 2035 ενώ στις ΗΠΑ, η αγορά εκτιμάται στα 8,66 δισ. δολάρια το 2025 και προβλέπεται να αγγίξει τα 65,40 δισ. δολάρια έως το 2035.

Είναι ασφαλής η διαδικασία;

Η παρένθετη μητρότητα δεν είναι μια απλή διαδικασία χωρίς ιατρικούς κινδύνους. Η έρευνα για τις κυήσεις μέσω παρένθετης στις ΗΠΑ δείχνει ότι, υπάρχουν ορισμένοι κίνδυνοι σε σχέση με άλλες κυήσεις, που σχετίζονται, μεταξύ άλλων με ορισμένες επιπλοκές του πλακούντα, πρόωρο τοκετό και αιμορραγία μετά τον τοκετό. Τα ευρήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι κάθε εγκυμοσύνη μέσω παρένθετης θα παρουσιάσει επιπλοκές, αλλά αναδεικνύουν τη σημασία της ιατρικής παρακολούθησης και της ενημέρωσης.

Γι' αυτό και οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην ενημέρωση της κυοφόρου, στην ψυχολογική υποστήριξη και στην ανεξάρτητη νομική εκπροσώπησή της.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι ΗΠΑ δεν διαθέτουν ένα ενιαίο ομοσπονδιακό πλαίσιο για την παρένθετη μητρότητα. Η νομοθεσία διαφέρει από πολιτεία σε πολιτεία, με αποτέλεσμα μια συμφωνία που είναι απολύτως αναγνωρισμένη σε μία πολιτεία να αντιμετωπίζεται διαφορετικά σε μια άλλη. Η εικόνα έχει αλλάξει σημαντικά τα τελευταία χρόνια, καθώς αρκετές πολιτείες έχουν θεσπίσει ή ανανεώσει το σχετικό νομικό τους πλαίσιο. Σε ορισμένες πολιτείες η κυοφορία μέσω παρένθετης μητρότητας ρυθμίζεται με σαφείς κανόνες, ενώ αλλού υπάρχουν περιορισμοί ή νομική αβεβαιότητα.

Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τους οποίους η επιλογή της πολιτείας όπου θα πραγματοποιηθεί η διαδικασία έχει ιδιαίτερη σημασία για τους γονείς και την κυοφόρο.

Τι ισχύει στην Ελλάδα;

Η παρένθετη μητρότητα επιτρέπεται στην Ελλάδα αλλά απαγορεύεται η εμπορική αμοιβή. Σύμφωνα με την Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (ΕΑΙΥΑ), η επιλογή αυτή της λύσης επιτρέπεται μόνο όταν η επιδιώκουσα μητέρα αδυνατεί αποδεδειγμένα να κυοφορήσει για ιατρικούς λόγους. Βασική προϋπόθεση είναι η δικαστική άδεια πριν από την κυοφορία. Το ελληνικό πλαίσιο προβλέπει επίσης συγκεκριμένες προϋποθέσεις σχετικά με την κατοικία ή την προσωρινή διαμονή των ενδιαφερόμενων προσώπων στην Ελλάδα. Η ΕΑΙΥΑ έχει ορίσει, μεταξύ άλλων, ότι η κυοφόρος πρέπει να είναι ηλικίας άνω των 25 και έως 54 ετών. Για γυναίκες από 50 ετών και μίας ημέρας έως 54 ετών απαιτείται ειδική άδεια της ΕΑΙΥΑ. Προβλέπεται επίσης ότι δεν πρέπει να έχει υποβληθεί σε περισσότερες από δύο καισαρικές τομές.

Σύμφωνα με την ΕΑΙΥΑ, καλύπτονται οι αναγκαίες δαπάνες για την επίτευξη της εγκυμοσύνης, την κύηση, τον τοκετό και τη λοχεία, εφόσον δεν καλύπτονται από τον ασφαλιστικό φορέα. Προβλέπεται επίσης αποζημίωση για την αναγκαία αποχή από την εργασία, έως του ποσού των 10.000 ευρώ, καθώς και αποζημίωση για σωματική καταπόνηση ύψους 10.000 ευρώ σε περίπτωση μονήρους κύησης και 15.000 ευρώ σε περίπτωση πολύδυμης κύησης.

Το ισχύον πλαίσιο προβλέπει ότι η συμφωνία για κυοφορία από τρίτη γυναίκα γίνεται χωρίς αντάλλαγμα και διαχωρίζει την κάλυψη των σχετικών δαπανών και τις προβλεπόμενες αποζημιώσεις από την έννοια της αμοιβής για την κυοφορία.ό πλαίσιο κάλυψης δαπανών και αποζημίωσης που έχει ορίσει η ΕΑΙΥΑ.

Με βάση τα στοιχεία της ΕΑΙΥΑ το 2024 πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα 250 εμβρυομεταφορές σε κυοφόρους, από τις οποίες προέκυψαν 50 γεννήσεις ενώ το 2025 έγιναν 326 εμβρυομεταφορές και 52 γεννήσεις. Τα στοιχεία δείχνουν αύξηση στον αριθμό των εμβρυομεταφορών από το 2024 στο 2025, ενώ παράλληλα επιβεβαιώνουν ότι η παρένθετη μητρότητα παραμένει μια εξειδικευμένη και σχετικά περιορισμένη πρακτική σε σχέση με το σύνολο των γεννήσεων.

Οι μύθοι, τα ηθικά διλήμματα και οι δικαστικές διαμάχες

Η αύξηση της δημοφιλίας της μέθοδου φέρνει στο φως και σοβαρές ενστάσεις.Η κριτική προέρχεται από διαφορετικούς πολιτικούς και κοινωνικούς χώρους. Ορισμένες συντηρητικές οργανώσεις που αντιτίθενται στις αμβλώσεις έχουν εκφράσει επίσης αντίθεση στην παρένθετη μητρότητα, ενώ αντίστοιχες αντιρρήσεις έχουν διατυπωθεί και από φεμινιστικές οργανώσεις και προσωπικότητες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η Gloria Steinem, η οποία είχε εκφράσει την αντίθεσή της στη νομιμοποίηση της πρακτικής στη Νέα Υόρκη. Η κριτική της επικεντρωνόταν στον κίνδυνο οικονομικής εκμετάλλευσης των γυναικών και στη σχέση ανάμεσα στην οικονομική ανισότητα και την εμπορευματοποίηση της αναπαραγωγής. Από την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές της παρένθετης μητρότητας υποστηρίζουν ότι τέτοιες απόψεις συχνά βασίζονται σε γενικεύσεις και δεν αντανακλούν την εμπειρία όλων των κυοφόρων.

Την ίδια στιγμή, οι νομικές διαμάχες υπενθυμίζουν την πολυπλοκότητα του εγχειρήματος. Πρόσφατα, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ αρνήθηκε να παρεμβεί σε μια πολύκροτη υπόθεση ανάμεσα στο ζευγάρι Nausheen Gilkar - Omar Ahmed και την κυοφόρο McKenna West. Η West αρνήθηκε να προχωρήσει σε διακοπή κύησης όταν διαγνώστηκε σοβαρή καρδιακή βλάβη στο έμβρυο. Το δικαστήριο διατήρησε την αυτονομία της γυναίκας πάνω στο σώμα της κατά την εγκυμοσύνη, αλλά επικύρωσε ότι την ιατρική επιμέλεια του παιδιού μετά τη γέννηση την έχουν αποκλειστικά οι βιολογικοί/επιδιώκοντες γονείς.