TiDF 28: Οι νικητές ενός φεστιβάλ όπου ο πόλεμος επανέφερε το ντοκιμαντέρ στο πολιτικό σινεμά

Το 28ο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης ολοκληρώθηκε την Κυριακή 15 Μαρτίου, αφήνοντας πίσω του ένα δεκαήμερο με σαφές αποτύπωμα. Οι ταινίες του φετινού προγράμματος κινήθηκαν σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, όμως η σκιά του πολέμου, των κοινωνικών συγκρούσεων και της παγκόσμιας πολιτικής αστάθειας διαπερνούσε σχεδόν κάθε συζήτηση, κάθε προβολή, κάθε δημόσια τοποθέτηση δημιουργών και επιτροπών.

Το ντοκιμαντέρ επανήλθε στον ιστορικό του ρόλο. Ως μέσο καταγραφής αλλά και ως τρόπος ερμηνείας της πραγματικότητας. Πόλεμοι, κοινωνικές συγκρούσεις, ιστορική μνήμη, ανθρώπινα δικαιώματα, περιβαλλοντικές κρίσεις και προσωπικές ιστορίες ανθρώπων που βρίσκονται στο επίκεντρο μεγάλων γεωπολιτικών μετατοπίσεων συγκρότησαν τον πυρήνα ενός προγράμματος που απέφυγε τις εύκολες αφηγήσεις.

Η Θεσσαλονίκη λειτούργησε για δέκα ημέρες ως παρατηρητήριο της εποχής. Κάτι που ο κινηματογράφος γνωρίζει καλά ήδη από την εποχή του Ρόμπερτ Φλάερτι και του Κρις Μαρκέρ. Όταν η πραγματικότητα γίνεται πιο σύνθετη από τη φαντασία, το ντοκιμαντέρ αποκτά τη δύναμη του πιο αιχμηρού κινηματογραφικού εργαλείου.

Οι νικητές μιας χρονιάς με έντονο πολιτικό αποτύπωμα

Η τελετή απονομής των βραβείων πραγματοποιήθηκε μέσα σε μια ατμόσφαιρα που συνδύαζε συγκίνηση και αναγνώριση για τους δημιουργούς των ταινιών που ξεχώρισαν.

Ο Χρυσός Αλέξανδρος του Διεθνούς Διαγωνιστικού απονεμήθηκε στο Λύτρωση του Μίχαου Μάρτσακ. Πρόκειται για μια ταινία που χρησιμοποιεί την κινηματογραφική φόρμα με ιδιαίτερη ακρίβεια για να εισχωρήσει στην ψυχολογία ενός πατέρα που αντιμετωπίζει μια ακραία προσωπική δοκιμασία.

Ο Αργυρός Αλέξανδρος απονεμήθηκε στο Πουλιά του πολέμου των Τζανάι Μπούλος και Αμπντ Αλκάντερ Χάμπακ. Η ταινία εξερευνά τη σχέση δύο δημιουργών που καταγράφουν την καθημερινότητα σε εμπόλεμες περιοχές της Μέσης Ανατολής, μετατρέποντας τη δημοσιογραφική αποστολή σε μια βαθιά προσωπική ιστορία επιμονής και αγάπης μέσα στη βία.

Το ίδιο έργο απέσπασε επίσης το βραβείο Human Rights in Motion, το βραβείο FIPRESCI και το βραβείο WIFT GR, γεγονός που το καθιέρωσε ως μία από τις πιο συζητημένες ταινίες του φεστιβάλ.

Στο διαγωνιστικό Newcomers, ο Χρυσός Αλέξανδρος «Δημήτρης Εϊπίδης» απονεμήθηκε στο Δεν κοστίζει τίποτα της Μαίρης Μπουλή, ένα προσωπικό και πολιτικά φορτισμένο ντοκιμαντέρ για τη σχέση μιας γυναίκας με το σώμα της και την αδιαφορία ενός συστήματος που συχνά αντιμετωπίζει την ανθρώπινη εμπειρία ως στατιστικό δεδομένο.

Στο τμήμα Film Forward, ο Χρυσός Αλέξανδρος απονεμήθηκε στο Dear Future της Χριστιάνας Χειραναγνωστάκη, μια ταινία που εξετάζει τον ρόλο των αρχείων στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης και τη σχέση τους με τις αποικιακές δομές εξουσίας.

Στις ελληνικές παραγωγές, το EXILE(S), ιστορίες ενός νησιού του Γιώργου Ηλιόπουλου τιμήθηκε με το βραβείο FIPRESCI για ελληνική ταινία, ενώ το Bugboy του Λουκά Παλαιοκρασσά απέσπασε τόσο το βραβείο της Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου όσο και το βραβείο «Ιστορίες Πόλης» του Δήμου Θεσσαλονίκης.

Το Βραβείο Κοινού για διεθνή ταινία μεγάλου μήκους απονεμήθηκε στο Αμερικανός γιατρός της Πο Σι Τενγκ, μια ταινία που καταγράφει τη δράση γιατρών σε εμπόλεμη περιοχή και την προσπάθειά τους να αποκαλύψουν την αλήθεια πίσω από την ανθρωπιστική κρίση.

Δες αναλυτικά όλα τα βραβεία εδώ.

Οι ιστορίες του πολέμου

Η φετινή διοργάνωση είχε έναν άξονα που επανερχόταν διαρκώς.

Ο πόλεμος.

Όχι ως αφηρημένη έννοια αλλά ως καθημερινή εμπειρία που επηρεάζει ζωές και διαμορφώνει την ιστορία.

Το Πουλιά του πολέμου ακολουθεί δύο δημιουργούς που κινηματογραφούν την πραγματικότητα της Μέσης Ανατολής μέσα από προσωπικές καταγραφές, ηχητικά ημερολόγια και αρχειακό υλικό, δημιουργώντας ένα σύνθετο κινηματογραφικό πορτρέτο της ζωής σε συνθήκες πολέμου.

Το ντοκιμαντέρ Αμερικανός γιατρός μεταφέρει τον θεατή σε ένα διαφορετικό πεδίο μάχης. Εκεί όπου οι γιατροί προσπαθούν να σώσουν ζωές και ταυτόχρονα να αποκαλύψουν τις πολιτικές ευθύνες που κρύβονται πίσω από μια ανθρωπιστική τραγωδία.

Διεθνείς παρουσίες και συζητήσεις

Το φετινό φεστιβάλ φιλοξένησε και σημαντικές διεθνείς παρουσίες, που έδωσαν στο πρόγραμμα έναν ευρύτερο πολιτιστικό και πολιτικό τόνο.

Με αφορμή την ελληνική πρεμιέρα του σκηνοθετικού της ντεμπούτου In-I In Motion, η Ζιλιέτ Μπινός συμμετείχε σε ανοιχτή συζήτηση με το κοινό στην κατάμεστη αίθουσα Τζον Κασσαβέτης, μιλώντας για τη σχέση της υποκριτικής με τη σκηνοθεσία και για την εσωτερική διαδικασία που κρύβεται πίσω από τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ.

Ξεχωριστή στιγμή αποτέλεσε και το masterclass του Αμερικανού δημιουργού Μπιλ Μόρισον με τίτλο «Αποκαλύπτοντας το κρυμμένο κάδρο», που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα Παύλος Ζάννας.

^{Ο Μόρισον τιμήθηκε επίσης από το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης με Τιμητικό Χρυσό Αλέξανδρο για τη συνολική του προσφορά στον κινηματογράφο, ενώ μετά την απονομή προβλήθηκε η εμβληματική ταινία του Decasia (2002), η πρώτη ταινία του 21ου αιώνα που εντάχθηκε στο National Film Registry της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου.}

Ο Μόρισον παρουσίασε τη δουλειά του γύρω από τη χρήση σπάνιων και κατεστραμμένων κινηματογραφικών εικόνων, σε μια συζήτηση που συνδέθηκε με το μεγάλο αφιέρωμα του φεστιβάλ στα κινηματογραφικά αρχεία.

Το κοινό του φεστιβάλ υποδέχθηκε επίσης στην κατάμεστη αίθουσα Ολύμπιον τον θρυλικό Αμερικανό συνθέτη και παραγωγό Ντέσμοντ Τσάιλντ, με αφορμή την παγκόσμια πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ Ο Ντέσμοντ Τσάιλντ ροκάρει τον Παρθενώνα, που δημιουργήθηκε για την ενίσχυση της εκστρατείας επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα.

Η αξία του αρχείου

Η έννοια του αρχείου βρέθηκε στο επίκεντρο πολλών εκδηλώσεων του φεστιβάλ.

Η συζήτηση γύρω από τις φωτογραφίες της εκτέλεσης στην Καισαριανή έφερε στο προσκήνιο τη σημασία των αυθεντικών τεκμηρίων για την καταγραφή της ιστορικής αλήθειας. Εικόνες που αποτελούν μέρος της συλλογικής μνήμης και ταυτόχρονα βασική πηγή για την κατανόηση μιας από τις πιο σκοτεινές στιγμές της Κατοχής.

Τα αρχεία πέρα από τη διατήρηση του παρελθόντος αποτελούν και σημείο αναφοράς για την ανάγνωση του παρόντος, ιδιαίτερα σε μια περίοδο όπου η πληροφορία αναπαράγεται με ταχύτητα αλλά η ιστορική ακρίβεια συχνά αμφισβητείται.

Στο ίδιο πλαίσιο και η πρώτη παρουσίαση της νέας πλατφόρμας Filmography, μιας ψηφιακής βάσης δεδομένων αφιερωμένης στον ελληνικό κινηματογράφο. Μια προσπάθεια συγκέντρωσης και οργάνωσης πληροφοριών γύρω από δημιουργούς, ταινίες και κινηματογραφικές παραγωγές, με στόχο τη δημιουργία ενός ενιαίου και προσβάσιμου αρχείου για την ιστορία του ελληνικού σινεμά.

Τιμή σε μια σημαντική δημιουργό

Στο πλαίσιο της διοργάνωσης απονεμήθηκε Τιμητικός Χρυσός Αλέξανδρος στη Βουβούλα Σκούρα, αναγνωρίζοντας μια δημιουργική πορεία που κινείται με συνέπεια ανάμεσα στο προσωπικό βλέμμα και την κοινωνική παρατήρηση. Η σκηνοθέτρια έχει διαμορφώσει ένα έργο όπου οι μικρές ανθρώπινες στιγμές αποκτούν κινηματογραφικό βάθος, μετατρέποντας την καθημερινότητα σε χώρο αφήγησης και στοχασμού.

Η κινηματογραφική της γραφή, λιτή και ουσιαστική, εστιάζει στις λεπτομέρειες της ανθρώπινης εμπειρίας. Στα βλέμματα, στις σιωπές, στις ανεπαίσθητες κινήσεις που συχνά περνούν απαρατήρητες αλλά συνθέτουν τον πυρήνα μιας ιστορίας. Μέσα από αυτή τη διακριτική αλλά σταθερή ματιά, το έργο της Βουβούλας Σκούρα αποκαλύπτει τη δύναμη του ντοκιμαντέρ να μετατρέπει το καθημερινό σε κινηματογραφικό γεγονός.

Τιμητικός Χρυσός Αλέξανδρος απονεμήθηκε επίσης στον εμβληματικό παραγωγό Γιώργο Παπαλιό, ως αναγνώριση της καθοριστικής συμβολής του στον Νέο Ελληνικό Κινηματογράφο αλλά και στη μεταγενέστερη ανανέωση του ελληνικού σινεμά. Όπως σημείωσε ο καλλιτεχνικός διευθυντής του φεστιβάλ Ορέστης Ανδρεαδάκης, ο Παπαλιός υπήρξε παρών σε δύο κομβικές στιγμές της κινηματογραφικής ιστορίας της χώρας.

Αρχικά ως παραγωγός τη δεκαετία του 1970, όταν η γενιά του Θόδωρου Αγγελόπουλου, του Παντελή Βούλγαρη, του Νίκου Παναγιωτόπουλου, του Τάκη Σφήκα και του Δήμου Θέου διαμόρφωσε τον Νέο Ελληνικό Κινηματογράφο. Και δεκαετίες αργότερα, ως πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου, σε μια περίοδο όπου μια νέα γενιά δημιουργών -μεταξύ τους ο Γιώργος Λάνθιμος, ο Μπάμπης Μακρίδης, η Αθηνά Τσαγγάρη και ο Σύλλας Τζουμέρκας- έδωσε νέα ώθηση στο ελληνικό σινεμά και διαμόρφωσε αυτό που διεθνώς ονομάστηκε «νέο ελληνικό ρεύμα».

Το φεστιβάλ τίμησε τον Γιώργο Πανουσόπουλο

Το φεστιβάλ αφιέρωσε επίσης μια ειδική προβολή στη μνήμη του σπουδαίου δημιουργού Γιώργου Πανουσόπουλου, μιας από τις πιο ιδιαίτερες και ελεύθερες φωνές του ελληνικού κινηματογράφου. Στο πλαίσιο της διοργάνωσης παρουσιάστηκε το ντοκιμαντέρ του Στέργιου Πάσχου: Say, Where Does Desire Grow?, μια ταινία αφιερωμένη στη ζωή και το έργο του σκηνοθέτη.

Η προβολή πραγματοποιήθηκε στον Σταύρο Τορνέ, με ελεύθερη είσοδο για το κοινό, λειτουργώντας ως μια κινηματογραφική συνάντηση με το έργο και την προσωπικότητα ενός δημιουργού που σημάδεψε τον Νέο Ελληνικό Κινηματογράφο με την ιδιοσυγκρασιακή του ματιά, το χιούμορ και την βαθιά ανθρώπινη προσέγγιση των χαρακτήρων του.

Η οσκαρική νύχτα

Η αυλαία του φεστιβάλ έπεσε με μια βραδιά που συνδύασε το διεθνές σινεμά με τη γιορτινή ατμόσφαιρα της Θεσσαλονίκης.

Το Ολύμπιον φιλοξένησε την προβολή της υποψήφιας για Όσκαρ ταινίας Ο κ. Κανένας εναντίον του Πούτιν, πριν ακολουθήσει το καθιερωμένο πάρτι και η απευθείας μετάδοση της τελετής των βραβείων OSCARS.

Η εικόνα των θεατών που παρακολουθούσαν την οσκαρική βραδιά μέσα στην καρδιά της Θεσσαλονίκης έκλεισε συμβολικά ένα δεκαήμερο κινηματογραφικής εμπειρίας.

01

13

Το ντοκιμαντέρ ως το πιο πολιτικό σινεμά

Το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης επιβεβαίωσε τη θέση του ντοκιμαντέρ στον πυρήνα του σύγχρονου κινηματογράφου. Σε μια περίοδο γεωπολιτικών εντάσεων, κοινωνικών μετατοπίσεων και βαθιάς αβεβαιότητας, οι εικόνες που παρουσιάστηκαν στη Θεσσαλονίκη έδωσαν χώρο σε ιστορίες που συνήθως παραμένουν στο περιθώριο της δημόσιας αφήγησης.

Οι ταινίες του προγράμματος -οπωσ πάντα- απέφυγαν τις εύκολες ερμηνείες. Στη θέση τους, μια επίμονη παρατήρηση της πραγματικότητας και μια κινηματογραφική γλώσσα που εστιάζει στους ανθρώπους πίσω από τα γεγονότα. Στις μικρές ιστορίες όπου αποτυπώνεται τελικά το βάρος της Ιστορίας.

Το ντοκιμαντέρ, ίσως περισσότερο από κάθε άλλο είδος σήμερα, διατηρεί αυτή τη σπάνια ικανότητα. Να μετατρέπει την πραγματικότητα σε αφήγηση και την αφήγηση σε μνήμη. Και γι’ αυτό παραμένει ένα από τα πιο πολιτικά σινεμά της εποχής μας.