Η Μαρζάν Σατραπί σχεδίασε την ελευθερία, αλλά έφυγε από τη ζωή ηττημένη από τον χαμό του συζύγου της
Η ασυμβίβαστη Γαλλοϊρανή που μετέτρεψε το τραύμα της εξορίας σε παγκόσμιο θρίαμβο με το Percepolis, «έφυγε» στα 56 της χρόνια, ανίκανη να ξεπεράσει τον χαμό του αγαπημένου της, Ματίας.
Υπάρχουν κάποιες γυναίκες που δεν χωρούν σε καλούπια. Γυναίκες που, όταν ο κόσμος επιχειρεί να τους επιβάλει τη σιωπή, εκείνες επιλέγουν να μιλήσουν πιο δυνατά, πιο καθαρά, πιο ασυμβίβαστα. Η Μαρζάν Σατραπί (Marjane Satrapi) ήταν ακριβώς αυτό: ένα παγκόσμιο σύμβολο γυναικείας ενδυνάμωσης, μια φωνή που πήρε το προσωπικό της βίωμα από το σκοτάδι της καταπίεσης και το μεταμόρφωσε σε έναν φωτεινό φάρο ελπίδας για κάθε γυναίκα που διεκδικεί την αυτοδιάθεσή της.
Η είδηση του θανάτου της μας γεμίζει θλίψη, αλλά κυρίως μας θυμίζει το χρέος να μην σταματάμε να αγωνιζόμαστε. Η δημιουργός του θρυλικού Persepolis έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 56 ετών, λίγο περισσότερο από ένα χρόνο από την απώλεια του συζύγου της, Ματίας Ριπά.
«Η Μαρζάν Σατραπί πέθανε από θλίψη λίγο περισσότερο από ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Ματίας Ρίπα (Mattias Ripa), του συζύγου της και έρωτα της ζωής της», αναφέρει ανακοίνωση της οικογένειάς της στο AFP.
Η Γαλλοϊρανή συγγραφέας παιδικών βιβλίων, γελοιογράφος, εικονογράφος και κινηματογραφική σκηνοθέτης αφήνει πίσω της μια σπουδαία παρακαταθήκη και την απόδειξη ότι η τέχνη, όταν συνδυάζεται με ακλόνητο θάρρος, μπορεί να γκρεμίσει τείχη, να αλλάξει συνειδήσεις και να δώσει φωνή στην εξορία και την ελευθερία.
Από τα απαγορευμένα κραγιόν της Τεχεράνης, στην παγκόσμια καταξίωση
Η ζωή της Μαρζάν θα μπορούσε να είναι (και έγινε) το πιο καθηλωτικό σενάριο. Γεννημένη στο Ιράν το 1969, μεγάλωσε σε ένα προοδευτικό περιβάλλον, ακριβώς πάνω στο μεταίχμιο της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979. Σχεδόν εν μια νυκτί, είδε τον κόσμο της να στενεύει: η μαντίλα έγινε υποχρεωτική, τα punk ακούσματα και τα τζιν μπουφάν έγιναν πράξεις αντίστασης, και η ελευθερία των γυναικών περιορίστηκε στους τέσσερις τοίχους του σπιτιού τους.
Οι γονείς της, βλέποντας το ελεύθερο, ανυπότακτο πνεύμα της, την έστειλαν στα 14 της στη Βιέννη για να τη σώσουν. Εκεί ήρθε αντιμέτωπη με τη μοναξιά, τον ρατσισμό και την αναζήτηση της ταυτότητάς της, φτάνοντας μέχρι και να μείνει άστεγη. Όμως, αντί να λυγίσει, μάζεψε τα κομμάτια της. Επέστρεψε για λίγο στο Ιράν, σπούδασε, ερωτεύτηκε, χώρισε και τελικά το 1994 πήρε τη μεγάλη απόφαση να μετακομίσει μόνιμα στη Γαλλία. Η εξορία ήταν το τίμημα που πλήρωσε για να μπορεί να αναπνέει ελεύθερα.
Persepolis: Το graphic novel που άλλαξε τον κόσμο
Το 2000, η Σατραπί κυκλοφόρησε το Persepolis. Μέσα από τις ασπρόμαυρες, γεμάτες συναίσθημα σελίδες αυτού του αυτοβιογραφικού graphic novel, έκανε κάτι επαναστατικό: έδειξε στη Δύση ότι οι γυναίκες στο Ιράν δεν είναι απλές, βουβές φιγούρες κάτω από μαύρα πέπλα, αλλά γυναίκες με πάθη, όνειρα, χιούμορ και μια ακόρεστη δίψα για ζωή.
Το βιβλίο έγινε παγκόσμιο best-seller, μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες και το 2007 μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο, χαρίζοντάς της το Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής στις Κάννες και μια υποψηφιότητα για Όσκαρ. Η Μαρζάν έγινε το απόλυτο πρότυπο στυλ και διάνοιας, αποδεικνύοντας ότι το graphic novel είναι μια βαθιά πολιτική και απόλυτα κομψή μορφή τέχνης.
Το «όχι» στη Λεγεώνα της Τιμής
Για τη Μαρζάν, το προσωπικό ήταν πάντα πολιτικό. Όταν η Γαλλική Δημοκρατία αποφάσισε να της απονείμει το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής (Légion d’honneur) - την ανώτατη διάκριση της χώρας - εκείνη έκανε κάτι που ελάχιστοι θα τολμούσαν: το αρνήθηκε.
Όπως εξήγησε με το χαρακτηριστικό, αιχμηρό της στυλ, ένας αληθινός καλλιτέχνης πρέπει να παραμένει ελεύθερος από κρατικές τιμές και θεσμικά «γρανάζια». Δεν ήθελε να γίνει το «πρόσωπο» κανενός συστήματος. Ήθελε απλώς να είναι η Μαρζάν. Μια γυναίκα που ανήκει μόνο στον εαυτό της και στις ιδέες της.
«Αν αποδεχτείς τα μετάλλια του κράτους, χάνεις το δικαίωμα να του ασκείς κριτική με την ίδια ορμή», είχε πει η ίδια.
«Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»: Μέχρι το τέλος στην πρώτη γραμμή
Τα τελευταία χρόνια, με την έκρηξη του κινήματος «Woman, Life, Freedom» στο Ιράν μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί, η Σατραπί έγινε και πάλι η ψυχή του αγώνα στη Δύση. Μιλώντας στον Guardian, είχε δηλώσει με απίστευτο πάθος ότι αυτό που συμβαίνει στο Ιράν είναι η πρώτη φεμινιστική επανάσταση της ιστορίας, υποστηριζόμενη μάλιστα και από τους άνδρες. Επιμελήθηκε λοιπόν, ένα σπουδαίο συλλογικό βιβλίο-μανιφέστο για να κρατήσει τα φώτα της δημοσιότητας στραμμένα στις αδελφές της στην Τεχεράνη.
Ο βουβός πόνος για την απώλεια του συντρόφου της
Η ζωή της Μαρζάν ήταν γεμάτη μάχες, αλλά και βαθιά αγάπη. Για δεκαετίες, το απόλυτο στήριγμά της, ο άνθρωπος που στεκόταν διακριτικά στο πλάι της και κατανοούσε κάθε πτυχή της πολυσύνθετης προσωπικότητάς της, ήταν ο Σουηδός εικαστικός Ματίας Ρίπα (Mattias Ripa).
Πίσω από τη δυναμική της παρουσία, η Μαρζάν κουβαλούσε μια μεγάλη προσωπική τραγωδία, αφού ο αγαπημένος της σύζυγος έφυγε από τη ζωή τον Απρίλιο του 2025. Κι αυτό ήταν ένα τεράστιο πλήγμα για εκείνη, καθώς ο Ματίας ήταν το «λιμάνι» της στη Δύση, ο άνθρωπος που τη βοήθησε να ριζώσει ξανά μετά τον ξεριζωμό της εξορίας και ο λόγος που τελικά εκείνη έφυγε από τη ζωή, σύμφωνα με την ανακοίνωση της οικογένειας που αναφέραμε και πιο πάνω.
Η Μαρζάν Σατραπί δεν κατάφερε ποτέ να επιστρέψει στο Ιράν - αν το έκανε, θα αντιμετώπιζε τη σύλληψη. Όμως, δεν χρειάστηκε. Έφερε το Ιράν, τις γυναίκες του, τους καημούς και την ομορφιά του μέσα στην καρδιά της και τα σκόρπισε σε όλο τον πλανήτη.
Αν κάτι μας αφήνει ως κληρονομιά είναι το να μην επιτρέπεις σε κανέναν να σου ορίσει ποια είσαι, από πού έρχεσαι και μέχρι πού μπορείς να φτάσεις.
Bloggers
