Η παιδική εργασία ίσως βρίσκεται πίσω από προϊόντα που χρησιμοποιείς καθημερινά: το έχεις σκεφτεί;

Όταν ακούς τη φράση «παιδική εργασία», το μυαλό σου πιθανότατα πηγαίνει σε εικόνες από μακρινές ηπείρους, σε ανήλικα παιδιά που δουλεύουν κάτω από άθλιες συνθήκες σε ορυχεία της Αφρικής ή σε σκοτεινά υφαντουργεία της Ασίας. Κι όμως, με αφορμή τη φετινή Παγκόσμια Ημέρα κατά της Παιδικής Εργασίας, η σκληρή πραγματικότητα έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι αυτή η μάστιγα δεν γνωρίζει σύνορα. Είναι ένα ζήτημα που μας αγγίζει όλους, φτάνοντας μέχρι την πόρτα του δικού μας σπιτιού, στην Ευρώπη και την Ελλάδα.

Το φετινό κεντρικό μήνυμα της εκστρατείας, «Κόκκινη κάρτα στην παιδική εργασία: Δίκαιο παιχνίδι για τα παιδιά, αξιοπρεπής εργασία για τους ενήλικες», έρχεται σε μια κρίσιμη στιγμή. Παρά τις διεθνείς δεσμεύσεις για εξάλειψη του φαινομένου, τα στοιχεία της UNICEF και του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας (ILO) αποδεικνύουν ότι ο κόσμος απέτυχε - για ακόμα μια φορά - να πιάσει τον παγκόσμιο στόχο. Σήμερα, 138 εκατομμύρια παιδιά σε όλο τον κόσμο συνεχίζουν να εργάζονται, στερούμενα το δικαίωμα στην εκπαίδευση, το παιχνίδι και την ίδια τους την παιδική ηλικία.

Η κατάσταση στην Ελλάδα και την Ευρώπη

Αν νομίζεις ότι η Ευρώπη είναι απρόσβλητη, οι αριθμοί θα σε εκπλήξουν: στην Ευρώπη και την Κεντρική Ασία υπολογίζεται ότι περίπου 5,5 εκατομμύρια παιδιά βρίσκονται παγιδευμένα στην παιδική εργασία.

Στην Ελλάδα, το φαινόμενο αυτό υπάρχει και, δυστυχώς, παρουσιάζει χαρακτηριστικά που μπορεί να συναντήσεις στην καθημερινότητά σου. Σύμφωνα με επίσημες αναλύσεις της UNICEF για τη χώρα μας, η παιδική εργασία εντοπίζεται κυρίως στον αγροτικό τομέα (οικογενειακά κτήματα, συλλογή καρπών) και στον τουρισμό/εστίαση, όπου ανήλικοι απασχολούνται σε οικογενειακές ή μη επιχειρήσεις κατά τη διάρκεια της θερινής σεζόν συχνά χωρίς καμία ασφάλιση ή τήρηση του ωραρίου.

Μπορεί, ευτυχώς, να μη συναντάς πια τόσο συχνά παιδιά στα φανάρια να καθαρίζουν τζάμια αυτοκινήτων όπως συνέβαινε στο παρελθόν, όμως η παιδική εργασία στον δρόμο δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς άλλαξε μορφή. Σίγουρα έχεις πετύχει, περπατώντας σε μεγάλους κεντρικούς δρόμους, σε πολυσύχναστα πεζοδρόμια ή έξω από σταθμούς του μετρό, μικρά παιδιά να επαιτούν, να πουλάνε χαρτομάντηλα, λουλούδια και μικροαντικείμενα.

Αυτές οι εικόνες κρύβουν πίσω τους τις πιο ευάλωτες ομάδες της κοινωνίας μας. Ο κίνδυνος της εκμετάλλευσης παραμένει δραματικά υψηλός για παιδιά που προέρχονται από περιθωριοποιημένες κοινότητες, όπως οι Ρομά, για παιδιά μεταναστών αλλά και για τα ασυνόδευτα ανήλικα προσφυγόπουλα που βρίσκονται στη χώρα μας χωρίς την οικογένειά τους και αναγκάζονται να βιοποριστούν μόνα τους κάτω από εξαιρετικά σκληρές συνθήκες.

Πίσω από τους αριθμούς: Γιατί συμβαίνει αυτό;

Η παιδική εργασία είναι βαθιά διαγενεακή. Όταν ένα παιδί αναγκάζεται να δουλέψει, χάνει το σχολείο. Χωρίς εκπαίδευση, ως ενήλικας θα οδηγηθεί νομοτελειακά σε χαμηλά αμειβόμενες δουλειές, παγιδεύοντας και τη δική του μελλοντική οικογένεια στον ίδιο ακριβώς κύκλο φτώχειας. Παγκοσμίως, ο μεγαλύτερος «ένοχος» παραμένει η γεωργία, η οποία συγκεντρώνει το 61% των περιπτώσεων, με τις υπηρεσίες (όπως το εμπόριο και η οικιακή εργασία) να ακολουθούν στο 27% και τη βαριά βιομηχανία ή τα ορυχεία στο 13%. Αν και στην υποσαχάρια Αφρική το πρόβλημα παραμένει στάσιμο λόγω των συγκρούσεων και της ακραίας φτώχειας, περιοχές όπως η Ασία και ο Ειρηνικός κατάφεραν να μειώσουν τα ποσοστά τους στο μισό τα τελευταία χρόνια, αποδεικνύοντας ότι όταν υπάρχει πολιτική βούληση, υπάρχει και αποτέλεσμα.

Για να σταματήσει η εκμετάλλευση των παιδιών, η UNICEF και ο ILO απευθύνουν επείγουσα έκκληση προς τις κυβερνήσεις - συμπεριλαμβανομένης και της δικής μας - για άμεσες θεσμικές παρεμβάσεις:

Επένδυση στην κοινωνική προστασία: Στήριξη των ευάλωτων νοικοκυριών με επιδόματα παιδιών, ώστε οι γονείς να μην εξαρτώνται από το μεροκάματο του παιδιού τους.

Καθολική πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση: Δημιουργία ασφαλών σχολείων, ειδικά σε αγροτικές ή απομονωμένες περιοχές, που θα κρατούν τα παιδιά μέσα στις τάξεις.

Αυστηροποίηση των ελέγχων: Εντατικοποίηση των επιθεωρήσεων εργασίας (ειδικά σε τουριστικές και αγροτικές περιοχές της Ελλάδας) και επιβολή αυστηρών κυρώσεων σε επιχειρήσεις που εκμεταλλεύονται ανηλίκους.

Αξιοπρεπείς μισθοί για τους ενήλικες: Διασφάλιση ότι οι γονείς αμείβονται δίκαια, ώστε να μπορούν να συντηρήσουν το σπίτι τους χωρίς να χρειάζεται να «θυσιάσουν» το μέλλον των παιδιών τους.

Αν νομίζεις ότι η παιδική εργασία δεν σε αγγίζει, σκέψου το ξανά. Μεγάλοι οργανισμοί, όπως η Διεθνής Αμνηστία (Amnesty International), το Human Rights Watch και το Παγκόσμιο Δίκτυο "Clean Clothes Campaign", αποκαλύπτουν ότι πολλές από τις καθημερινές, αυθόρμητες καταναλωτικές μας συνήθειες χρηματοδοτούν άθελά μας αυτή τη μάστιγα. Η παιδική εκμετάλλευση είναι βαθιά κρυμμένη στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού προϊόντων που χρησιμοποιούμε καθημερινά.

Σκέψου, για παράδειγμα, το smartphone ή το laptop από το οποίο διαβάζεις αυτή τη στιγμή. Για να λειτουργήσει η μπαταρία λιθίου του, απαιτείται κοβάλτιο. Η Διεθνής Αμνηστία έχει καταγγείλει επανειλημμένα ότι στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, παιδιά ακόμα και 7 ετών δουλεύουν κάτω από τη γη, σε στενές, ετοιμόρροπες στοές χωρίς φως ή αέρα, κουβαλώντας φορτία για λιγότερο από δύο ευρώ την ημέρα, εισπνέοντας τοξική σκόνη.

Το ίδιο συμβαίνει και με την ντουλάπα μας. Η βιομηχανία του fast fashion, που προσφέρει οικονομικά ρούχα, κρύβει συχνά μια σκοτεινή αλήθεια σε χώρες όπως το Μπανγκλαντές, η Ινδία ή η Τουρκία. Εκεί, τα μικρά δάχτυλα των παιδιών θεωρούνται «ιδανικά» για τη συγκομιδή του βαμβακιού επειδή δεν καταστρέφουν το φυτό, ενώ χιλιάδες ανήλικοι απασχολούνται στα βαφεία υφασμάτων, ερχόμενοι σε επαφή με καρκινογόνα χημικά χωρίς κανένα μέτρο προστασίας.

Ακόμα και η πιο γλυκιά συνήθεια, η σοκολάτα που αγοράζεις για το δικό σου παιδί, μπορεί να έχει πικρή προέλευση. Σύμφωνα με το International Cocoa Initiative, πάνω από 1,5 εκατομμύριο παιδιά στην Ακτή Ελεφαντοστού και την Γκάνα εργάζονται σε απέραντες φυτείες κακάου. Πολλά από αυτά πέφτουν θύματα trafficking από γειτονικές φτωχότερες χώρες, κρατούν κοφτερά μαχαίρια (ματσέτες) για να κόβουν τους καρπούς και ψεκάζουν με επικίνδυνα φυτοφάρμακα, στερούμενα πλήρως το δικαίωμα να πάνε σχολείο.

Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, οργανισμοί όπως το Save the Children κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για έναν νέο, απρόβλεπτο «πολλαπλασιαστή» του προβλήματος: την κλιματική κρίση. Όταν οι ακραίες ξηρασίες ή οι πλημμύρες καταστρέφουν τη σοδειά μιας αγροτικής οικογένειας σε μια αναπτυσσόμενη χώρα, η επιβίωση γίνεται οριακή. Το πρώτο πράγμα που αναγκάζονται να κάνουν οι γονείς για να φέρουν ένα έξτρα μεροκάματο στο σπίτι είναι να σταματήσουν τα παιδιά από το σχολείο και να τα στείλουν για δουλειά.

Κάθε φορά, λοιπόν, που αγοράζουμε ένα φθηνό ρούχο, μια συσκευή ή μια σοκολάτα, αξίζει να αναλογιστούμε το πραγματικό της κόστος. Η παιδική εργασία δεν είναι μια μακρινή, αφηρημένη έννοια - είναι ένα νήμα που συνδέει τη δική μας καθημερινότητα με τη χαμένη παιδική ηλικία εκατομμυρίων παιδιών στον πλανήτη.