Πώς ένας μόνο κώνος μπορεί να γίνει η αρχή για ένα μελλοντικό δάσος

Ένας σπόρος μπορεί να δώσει ζωή σε ένα νέο δέντρο, όταν αυτό δεν μπορεί πια να αξιοποιήσει τον μηχανισμό που του χάρισε η φύση για να μείνει ζωντανό. Τότε η τεχνική αποκατάσταση, η αναδάσωση δηλαδή, είναι αναγκαία. Και ο σπόρος αναλαμβάνει πάλι το ρόλο του, τεχνητά αυτή τη φορά με την ανθρώπινη βοήθεια, για να αναγεννήσει το δάσος.

Οι πρώτες σκέψεις που έκανα, όταν βρέθηκα στον Κουβαρά, ήταν ότι ενεργώντας συλλογικά, μπορούμε και εμείς να γίνουμε μέρος της λύσης. Το WWF Ελλάς, ενώνει δυνάμεις με τη Διεύθυνση Δασικών Έργων και Υποδομών του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, και με την υποστήριξη της P&G, υλοποιεί ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα συλλογής σπόρων για την παραγωγή φυτευτικού υλικού, με στόχο την ενίσχυση του Εθνικού Σχεδίου Αναδασώσεων. Ο σκοπός της επίσκεψής μου στον Κουβαρά ήταν να δούμε τη συλλογή κόνων χαλέπιας πεύκης επί τω έργω. Μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές των τελευταίων ετών, οι ανάγκες για τεχνητή αποκατάσταση και κατά συνέπεια για κατάλληλο φυτευτικό υλικό δασικών ειδών, είναι ιδιαίτερα αυξημένες.

Παγκόσμια Ημέρα Ωκεανών: Πώς οι άνθρωποι μπορούν να αλλάξουν το μέλλον των ωκεανών

Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας, το πρόγραμμα υποστηρίζει το κρατικό δασικό φυτώριο του Δασαρχείου Πατρών, ένα από τα μεγαλύτερα δασικά φυτώρια της χώρας, προσφέροντας την προμήθεια απαραίτητων υλικών και αναβαθμίζοντας τον εξοπλισμό του. Έτσι, ενισχύεται ποσοτικά αλλά και ποιοτικά η παραγωγή των φυτών που θα γίνουν κομμάτι στις επόμενες αναδασώσεις.

Στον πυρήνα του προγράμματος είναι η συλλογή σπόρων από αυτοφυή είδη της ελληνικής χλωρίδας, όπως κυπαρίσσι, κουτσουπιά, αριά, μυρτιά, κουκουναριά, πεύκο, βελανιδιές και άρκευθοι, που μαζεύονται από εθελοντές σε περιοχές της Νότιας Ελλάδας: την Κορινθία, την Αχαΐα αλλά και την Αττική. Η συμμετοχή των εθελοντών, μετά από εκπαίδευση από την ομάδα του WWF Ελλάς, τόσο στη συλλογή και επεξεργασία καρπών όσο και στη φροντίδα των παραγόμενων φυτών στο κρατικό δασικό φυτώριο του Δασαρχείου Πατρών, τους βοηθά να κατανοήσουν το πρόβλημα και να γίνουν μέρος της λύσης.

Η συλλογική προσπάθεια στον Κουβαρά

Έχοντας ήδη στο μυαλό μου πληροφορίες σχετικά με την πενταετή συνεργασία της P&G και του WWF Ελλάς για την προστασία των ελληνικών δασών, ανυπομονούσα να δω όλο αυτό το εγχείρημα στην πράξη και συγκεκριμένα στην περιοχή του Κουβαρά, με τη συμμετοχή εθελοντών του WWF Ελλάς. Από τον Νοέμβριο του 2023 έως σήμερα, με τη συμβολή σχεδόν 550 εθελοντών, έχουν ήδη συλλεχθεί περισσότερα από 850 κιλά σπόρων, συμβάλλοντας στη δημιουργία δεκάδων χιλιάδων φυτών για μελλοντικές αναδασώσεις σε όλη τη χώρα.

6 απλές «πράσινες» συνήθειες που μπορούν να κάνουν πραγματική διαφορά στον πλανήτη

Εξάλλου, οι εθελοντές ήταν και η δική μου πρώτη εικόνα στον Κουβαρά. Φτάνοντας είδα αμέσως τα μέλη της ομάδας και τους εθελοντές του WWF Ελλάς με το χαρακτηριστικό panda στην μπλούζα τους, οργανωμένους μέσα στο πράσινο, να διαλέγουν για μάζεμα τους κατάλληλους κώνους που θα δώσουν τους κατάλληλους σπόρους.

Βλέποντας όλους αυτούς τους ανθρώπους να αφιερώνουν τον προσωπικό τους χρόνο για κάτι που θα δουν να ολοκληρώνεται μακροπρόθεσμα, σκέφτηκα πόσο σπουδαίο ήταν αυτό που έκαναν. Η συλλογή ενός σπόρου μοιάζει με μια μικρή πράξη, όμως εκείνη τη στιγμή καταλάβαινα ότι κάθε κώνος που έμπαινε στο σακί ήταν ένα μικρό βήμα προς την τεχνητή αποκατάσταση ενός δάσους.

Εκεί ήταν και ο Ηλίας Τζηρίτης, υπεύθυνος δράσεων για τις δασικές πυρκαγιές του WWF Ελλάς, ο οποίος -ανάμεσα στα άλλα- μας εξήγησε σπουδαίες και σημαντικές εξελίξεις που έχουν συμβάλλει στην προστασία και την αποκατάσταση του πράσινου τοπίου στη χώρα μας, όπως οι δασικοί χάρτες, που στην Ελλάδα θεσπίστηκαν νομοθετικά χρόνια πριν, αλλά έγιναν πραγματικότητα για τους πολίτες και κυρώθηκαν επίσημα στην πράξη μόλις τα τελευταία χρόνια.

«Οι δασικοί χάρτες τι κάνουν; Αλλάζουν ουσιαστικά το νομικό καθεστώς. Όταν υπάρχει δασικός χάρτης σημαίνει ότι είναι δασική περιοχή, ακόμη και αν καεί χίλιες φορές, πέτρα να μείνει, θα είναι νομικά δάσος. Μπορεί να μην βλέπεις δάσος, αλλά νομικά θα είναι δάσος».

Στη συνέχεια, ο Ηλίας Τζηρίτης, είπε ακόμη ότι: «Η συνεργασία με την Procter & Gamble βασίζεται σε κοινές αξίες και σε κοινούς δρόμους πάνω στη βιωσιμότητα. Στο WWF πιστεύουμε ότι μία επιχείρηση είναι κομβικός κρίκος στην αλυσίδα αξίας και πραγματικά μπορεί να επηρεάσει τους προμηθευτές, αλλά και τους καταναλωτές. Και έχουμε βρει έναν συνεργάτη που μοιράζεται μαζί μας την αξία της υποστήριξης για την προστασία των δασών μας».

Όλα όσα έγιναν στο δάσος του Κουβαρά

Στο δάσος του Κουβαρά, το οποίο είναι ένα από τα πιο παλιά δάση χαλεπίου πεύκης στην Αττική, η σποροσυλλογή χαλεπίου πεύκης πραγματοποιήθηκε μαζεύοντας κώνους, όπου μέσα τους υπάρχουν δεκάδες σπόροι. Ο μηχανισμός της φύσης, πριν καεί πολλές φορές ένα δάσος από το συγκεκριμένο είδος, είναι η απάντηση στη φωτιά: Η χαλέπιος πεύκη είναι ένα είδος προσαρμοσμένο στις δασικές πυρκαγιές. Όταν ξεσπάσει μια δασική πυρκαγιά και το δέντρο είναι μεγάλο, ο κώνος κλείνει και προστατεύει τους σπόρους. Κλείνει μηχανικά, με τα πέταλά του.

Μπορεί να περάσει μια δασική πυρκαγιά 800-1.000 βαθμών και ο σπόρος να μην καεί. Μετά από δύο-τρεις ημέρες, όταν το περιβάλλον έχει «κρυώσει», ο κώνος ανοίγει.
Είναι σαν μικρό σποράκι, με μια φτερωτή απόληξη. Στη βάση βρίσκεται ο σπόρος. Αυτό φεύγει και πετάει με τον αέρα και υπάρχει μια φυσική διαδικασία: Κλείνει, προστατεύει, κρυώνει, ανοίγει, διασπείρει, αναγεννάται. Όμως, η φυσική αναγέννηση δεν είναι πάντα εφικτή.

Αυτή είναι και η αρχή του προγράμματος «Συλλέγουμε σπόρους για ένα ζωντανό δάσος». Μαζί με εθελοντές, συλλέγονται σπόροι δασικών ειδών, γίνεται η επεξεργασία τους, φυτεύονται και έτσι το μικρό δεντράκι που θα γεννηθεί είναι έτοιμο να συνεισφέρει στις επόμενες αναδασώσεις.

Αστικοί μύθοι για τη χαλέπιο πεύκη και τη φωτιά και η αλήθεια της φύσης

Πολύ συχνά ακούμε στην τηλεόραση ότι τα πεύκα παίζουν ρόλο στις πυρκαγιές. Δεν είναι, όμως έτσι.

Στην Ελλάδα, όταν μειώθηκε η ανάγκη βόσκησης στο δάσος και το ενδιαφέρον για το ρετσίνι, αναπτύχθηκε πυκνή χαμηλή βλάστηση που κάνει τα δάση αυτά ιδιαίτερα ευάλωτα σε πυρκαγιές. Αυτά οδήγησαν σε ατυχείς προσεγγίσεις και απλουστεύσεις ρίχνοντας στη Χαλέπιο Πεύκη ευθύνη για τις πυρκαγιές.

Η χαλέπιος πεύκη με τα κλειστά κουκουνάρια είναι μια από τις «απαντήσεις» της φύσης για να προσαρμόσει τα δάση στο ξηρό περιβάλλον που ευνοεί τις συχνές και μεγάλες πυρκαγιές.
Είναι επίσης είδος που βοηθά με τη σκιά του να αναπτυχθούν άλλα, λιγότερο ικανά δεντράκια σε νεαρή ηλικία, ώστε να αντέξουν το ιδιαίτερα ξηρό και θερμό καλοκαίρι.

Η χαλέπιος πεύκη, που είναι το δέντρο από το οποίο συλλέξαμε κώνους στον Κουβαρά, είναι γνωστή ως το «κοινό πεύκο». Ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα είδη πεύκου κυρίως χάρη στη μεγάλη ανθεκτικότητά της στην ξηρασία, τον στραβό κορμό της και τις κιτρινοπράσινες λεπτές βελόνες της. Μπορεί να επιβιώσει σε χώμα με ελάχιστη υγρασία, ακόμα και μέσα σε σχισμές βράχων πάνω από τη θάλασσα, εκεί όπου άλλα πεύκα, όπως η μαύρη πεύκη, θα είχαν ξεραθεί αμέσως.

Αν καεί μια περιοχή και μπορεί να αναγεννηθεί μόνη της, δεν χρειάζεται να παρέμβουμε, γιατί αυτά τα φυτά που αναγεννώνται μόνα τους είναι πολύ πιο σκληραγωγημένα. Όταν, όμως, δεν υπάρχει άλλη επιλογή, τότε προχωράς στην τεχνική αναδάσωση. Πότε τη χρειαζόμαστε; Όταν ένα τέτοιο δάσος μεσογειακού τύπου καεί δύο ή τρεις φορές αλλεπάλληλα, μέσα σε ένα σύντομο χρονικό διάστημα 20 ετών. Για να ωριμάσουν αυτά τα δέντρα και να παράξουν σπόρους, δηλαδή να είναι σεξουαλικά ώριμα, πρέπει να περάσουν περίπου 20 χρόνια.

Τελικά, τι μένει από την ενέργεια της συλλογής των σπόρων;

Στην Ελλάδα, η συνεργασία της P&G με το WWF Ελλάς ξεκίνησε πριν από 5 χρόνια, εστιάζοντας σε πρωτοβουλίες για την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών όπως το πιλοτικό πρόγραμμα της προδιαγεγραμμένης καύσης και τη βοήθεια της τεχνητής αποκατάστασης μέσα από το πρόγραμμα «Συλλέγουμε σπόρους για ένα ζωντανό δάσος».