Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Η γυναίκα που μας δίδαξε πως το αδύνατο είναι απλώς μια λέξη

Στις 29 Αυγούστου θα έκλεινε 100 χρόνια ζωής, έναν ολόκληρο αιώνα που δεν τον παρακολούθησε απλώς, τον επηρέασε βαθιά. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, το προσφυγόπουλο από τον Βύρωνα που έγινε η πρώτη γυναίκα πρύτανης στη Σορβόννη ύστερα από επτά αιώνες ανδρικής ιστορίας, δεν ήταν μόνο μια σπουδαία ιστορικός, υπήρξε μια γυναίκα που δεν αποδέχτηκε ποτέ τα όρια που της όριζε η εποχή της και το σημαντικότερο: δεν τα αποδέχτηκε χωρίς να χάσει την τρυφερότητά της.

Γιατί πίσω από τους τίτλους, τις έδρες και τη διεθνή αναγνώριση, εκείνη επέμενε να μιλά πρώτα για τον ρόλο που τη σημάδεψε περισσότερο: της μητέρας. Ανάμεσα σε διαλέξεις, συνεδριάσεις και ηγετικές αποφάσεις, φρόντιζε να επιστρέφει στο σπίτι για το οικογενειακό τραπέζι, να μαγειρεύει, να κρατά ζωντανές τις μνήμες των γυναικών της οικογένειάς της. Ήταν η δική της απόδειξη ότι η επιτυχία δεν χρειάζεται να συγκρούεται με τη φροντίδα και ότι μια γυναίκα μπορεί να ηγείται χωρίς να παραιτείται από τον εαυτό της.

Η ίδια έδινε πάντα την πιο απλή και ίσως την πιο επαναστατική συμβουλή: να μην θεωρούμε τίποτα αδύνατο. Όχι ως σύνθημα αισιοδοξίας, αλλά ως στάση ζωής. Γιατί, όπως έλεγε, όλα όσα πέτυχε τα κατάφερε ακριβώς επειδή δεν σκέφτηκε ποτέ ότι δεν μπορούσε.

Ίσως λοιπόν αυτό να είναι το μεγαλύτερο μάθημα που αφήνει πίσω της, όχι μόνο για την Ιστορία, αλλά για κάθε γυναίκα σήμερα. Δεν χρειάζεται να ζητήσεις άδεια για να ονειρευτείς.

Το παιδί της Κατοχής που έμαθε νωρίς τι σημαίνει ευθύνη

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ γεννήθηκε το 1926 από γονείς πρόσφυγες της Προύσας. Φτώχεια, στενότητα, έξι παιδιά στο ίδιο δωμάτιο αλλά πνευματικός πλούτος. Έμαθε να διαβάζει πριν πάει σχολείο, μεγάλωσε, όπως έλεγε, «παρέα με την Ακρόπολη».

Η εφηβεία της συνέπεσε με τη γερμανική Κατοχή. Δεν παρακολούθησε τα γεγονότα από απόσταση αλλά έλαβε δράση, μπήκε στην Αντίσταση, στην ΕΠΟΝ. Στην τελευταία της μεγάλη συνέντευξη περιέγραψε απλά: «Εκείνο που έψαχνα ήταν να μπω στην αντίσταση». Και όταν ρωτήθηκε αν κινδύνεψε, απάντησε: «Με πιάσανε οι Γερμανοί».

Η φοιτήτρια που αρνήθηκε να προσαρμοστεί

Το 1945 πέρασε 13η στην Αρχαιολογία του Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι γυναίκες τότε δεν είχαν καν πρόσβαση στην Αρχαιολογική Υπηρεσία άρα η επιλογή της δεν εξασφάλιζε καν επάγγελμα.

Όταν ένας καθηγητής τη ρώτησε γιατί δεν διάλεξε κάτι «πιο ασφαλές», του απάντησε ότι θα κάνει αυτό που αγαπά και αν χρειαστεί θα πουλά λεμόνια στην Αθήνα για να ζήσει.

Παρίσι: η σιωπηλή επανάσταση

Το 1953 η ιστορικός φεύγει για μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι. Εκεί συμβαίνει κάτι που θα αλλάξει την ευρωπαϊκή ιστοριογραφία: αντιμετωπίζει το Βυζάντιο όχι ως παρακμή της Ρώμης αλλά ως συνέχεια πολιτισμού και διοίκησης.

Κι εκεί δεν σταμάτησε να κοπιάζει αδιάκοπα, μελετούσε πηγές, επιγραφές, χρονικά, διπλωματία. Όταν τελικά εκλέγεται καθηγήτρια στη Σορβόννη το 1967, είναι ήδη μια από τις πιο πλήρεις επιστημονικά μορφές στον χώρο της βυζαντινολογίας. Πολλοί ιστορικοί είπαν ότι μετά από εκείνη το Βυζάντιο χωρίζεται «πριν και μετά».

Η πρώτη γυναίκα πρύτανης στη Σορβόννη

Το 1976 η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ εκλέγεται πρύτανης, η πρώτη γυναίκα στην επτακοσίων ετών ιστορία του πανεπιστημίου.

Η αρχή της ήταν απλή: «Πάντα εγώ μπροστά».

Η ίδια δεν έστελνε βοηθούς, δεν κρυβόταν πίσω από τίτλους, δεν φοβόταν τις συγκρούσεις, συναντούσε τους φοιτητές, δίδασκε, διοικούσε και βίωνε τον Μάη του ’68 μέσα στο ίδιο το πανεπιστήμιο. Για εκείνη η ηγεσία δεν ήταν εξουσία: ήταν ευθύνη.

«Πρύτανης των Πρυτάνεων» αλλά πρώτα άνθρωπος

Στην τελευταία της τηλεοπτική εμφάνιση, γύρισε πίσω σε πρόσωπα και εποχές: τον Μάη του ’68, τη χούντα στην Ελλάδα, τις μεγάλες προσωπικότητες που συνάντησε. Όχι για να αυτοθαυμαστεί, αλλά για να δείξει κάτι απλό: ότι η Ιστορία είναι οι άνθρωποι μέσα στις συνθήκες τους.

Ακόμη και όταν μιλούσε πολιτικά, το έκανε με τρόπο που αρνιόταν τις εύκολες ταμπέλες: δεν πίστευε πως «αριστερά» και «δεξιά» είναι πάντα υπαρκτές έννοιες αλλά προτιμούσε να βλέπεις τις ιδέες ως ροή.

01

04

Ο ρόλος που θεωρούσε σημαντικότερο: μητέρα

Παρά τη διεθνή ακτινοβολία, θεωρούσε την οικογένειά της πυρήνα της ζωής της. Παντρεύτηκε τον Ζακ Αρβελέρ και απέκτησαν μια κόρη, τη Μαρί-Ελέν. Η καθημερινότητά της ήταν σχεδόν απίστευτη: πρωί μάθημα, διοίκηση, δημόσιες υποχρεώσεις αλλά το μεσημέρι πήγαινε πάντα σπίτι για να φάνε μαζί. Μαγείρευε η ίδια, κρατούσε χειρόγραφα τετράδια συνταγών από τη μητέρα και τη γιαγιά της. Η γυναίκα που διοικούσε τη Σορβόννη κρατούσε επίσης και την οικογενειακή μνήμη.

Η μεγάλη παρακαταθήκη ένα μήνυμα για κάθε γυναίκα

Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά τις τελευταίες συνεντεύξεις της, καταλαβαίνει ότι η Αρβελέρ δεν ήθελε να γίνει «πρότυπο επιτυχίας», ήθελε να την θυμούνται ως απόδειξη ελευθερίας.

Δεν πίστευε στη σύγκρουση καριέρας και οικογένειας, έλεγε ότι η γυναίκα δεν χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα στη σκέψη και τη φροντίδα, γιατί η φροντίδα είναι μορφή σκέψης και η γνώση είναι μορφή αγάπης.

Η μητρότητα για εκείνη δεν ήταν περιορισμός αλλά ρίζα. Η ηγεσία δεν ήταν φιλοδοξία αλλά υπηρεσία. Και η γνώση δεν ήταν τίτλος αλλά υποχρέωση προς την κοινωνία.

Το τελευταίο μάθημα: να βγάλουμε το «αδύνατο» από τη ζωή μας

Η πιο δυνατή της συμβουλή προς τους νέους και ειδικά προς τις γυναίκες ήταν να βγάλουν από το μυαλό τους τη λέξη «αδύνατο». Γιατί, όπως είπε, πέτυχε όσα πέτυχε ακριβώς επειδή δεν «ήξερε» πως ήταν αδύνατα. Και κάπου εκεί, η Αρβελέρ ξεπέρασε το ακαδημαϊκό της αποτύπωμα κι έγινε φωνή εμψύχωσης. Όχι με motivational συνταγές, αλλά με μια ζωή που φανέρωσε την πιο δυνατή της φράση: «Όλα όσα πέτυχα τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα ότι ήταν αδύνατα».

Υπάρχουν γυναίκες που κατακτούν αξιώματα και υπάρχουν γυναίκες που αλλάζουν το ίδιο το νόημα των αξιωμάτων. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ανήκε ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία.

Με τον θάνατό της δεν έφυγε απλώς μια κορυφαία ιστορικός. Έφυγε ένας ζωντανός θρύλος, ένας ζωντανός τρόπος σκέψης: η πίστη ότι η μόρφωση είναι πράξη ελευθερίας, ότι η Ιστορία είναι εργαλείο κατανόησης του ανθρώπου και ίσως το σημαντικότερο ότι μια γυναίκα μπορεί να βρίσκεται ταυτόχρονα στο κέντρο του κόσμου και στο κέντρο του σπιτιού της χωρίς να προδώσει κανένα από τα δύο.

10 ατάκες της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ που είναι οδηγός ζωής

«Να βγάλετε τη λέξη αδύνατο από το λεξιλόγιό σας».

«Όλα όσα πέτυχα τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα ότι ήταν αδύνατα».

«Να έχετε τα πόδια στη γη και το βλέμμα ψηλά».

«Η Ιστορία δεν λύνει τα προβλήματα του μέλλοντος. Μας θυμίζει ποιες λύσεις επιλέχθηκαν»

«Η μεγαλύτερη ανηθικότητα είναι η έλλειψη αυτογνωσίας».

«Η παιδεία είναι πράξη ελευθερίας».

«Αν είχα τη δυνατότητα να αφαιρέσω ένα ελάττωμα του Έλληνα θα ήταν το εγώ. Η πατρίδα είναι το εμείς, όχι το εγώ».

«Δεν υπάρχουν μόνο δεξιοί και αριστεροί άνθρωποι, υπάρχουν υπεύθυνοι και ανεύθυνοι».