Πώς οι επιστήμονες κατάφεραν να κατανοήσουν το φαινόμενο placebo

Το φαινόμενο placebo συχνά παρεξηγείται. Πολλές φορές αντιμετωπίζεται σαν κάτι ψεύτικο, σαν μια αυθυποβολή χωρίς πραγματική αξία. Όμως, όπως διαβάσαμε σε πρόσφατο άρθρο του Psychology Today, η επιστήμη πλέον δείχνει κάτι πολύ πιο σύνθετο και βαθιά ανθρώπινο.

Το ερώτημα που απασχολεί εδώ και χρόνια τους ερευνητές είναι απλό αλλά δύσκολο:
Πώς ξεχωρίζουμε αν μια θεραπεία βοηθά πραγματικά ή αν η βελτίωση οφείλεται μόνο στην πίστη του ανθρώπου ότι θα βοηθηθεί;

Τι λένε τα γένια για τους άνδρες (και γιατί εμάς τις γυναίκες μάς αφορά)

Πώς ο viral πιγκουίνος και η «πορεία θανάτου» του έγιναν η δική μας κραυγή για ελευθερία

Το παράδειγμα με το «θαυματουργό» χάπι

Ας φανταστούμε ένα νέο αντικαταθλιπτικό που κυκλοφορεί με εντυπωσιακές υποσχέσεις. Χιλιάδες άνθρωποι το παίρνουν και ένα μεγάλο ποσοστό δηλώνει σημαντική βελτίωση στη διάθεσή του. Οι ιστορίες τους γεμίζουν τα μέσα ενημέρωσης.

Μόνο που υπάρχει μια λεπτομέρεια: το χάπι είναι εντελώς αδρανές.

Η βελτίωση όμως είναι πραγματική. Οι άνθρωποι όντως νιώθουν καλύτερα. Αυτό είναι το placebo: η αλλαγή που προκαλείται από την προσδοκία, την ελπίδα και το νόημα που δίνουμε σε μια παρέμβαση.

Το μεγάλο πρόβλημα για την επιστήμη είναι να διαπιστώσει πόση από τη βελτίωση οφείλεται στην πίστη και πόση στην ίδια τη θεραπεία.

Γιατί οι κλασικές μελέτες δεν λύνουν το πρόβλημα

Μέχρι σήμερα, οι επιστήμονες βασίζονταν κυρίως σε μελέτες όπου μια ομάδα λαμβάνει φάρμακο και μια άλλη placebo. Αυτές οι μελέτες είναι χρήσιμες, αλλά έχουν σοβαρούς περιορισμούς.

Οι συμμετέχοντες δεν αντικατοπτρίζουν πάντα την πραγματική ζωή, οι συνθήκες είναι τεχνητές και συχνά οι άνθρωποι καταλαβαίνουν αν λαμβάνουν placebo ή όχι. Επιπλέον, τέτοιες έρευνες είναι εξαιρετικά δαπανηρές και δύσκολες στην οργάνωση.

Χρειαζόταν λοιπόν μια διαφορετική προσέγγιση.

Η νέα μέθοδος που αλλάζει τα δεδομένα

Σύμφωνα με το Psychology Today, μια ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε δεδομένα από χρήστες μιας εφαρμογής ψυχικής υγείας για να μετρήσει ξεχωριστά την επίδραση των προσδοκιών και την επίδραση της πραγματικής ψυχολογικής αλλαγής.

Αντί να ρωτούν «ποιος πήρε τι», οι ερευνητές εξέτασαν δύο βασικά στοιχεία:

• Τι περίμεναν οι άνθρωποι να συμβεί στη διάθεσή τους πριν ξεκινήσουν

• Πόσο μειώθηκε η πίστη τους σε αρνητικές, αυτοκριτικές σκέψεις κατά τη διάρκεια της χρήσης

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι προσδοκίες για βελτίωση είχαν όντως σημαντική επίδραση. Δηλαδή, το placebo ήταν υπαρκτό και μετρήσιμο.

Όμως δεν ήταν ο ισχυρότερος παράγοντας.

Η δύναμη της αλλαγής σκέψης

Η εφαρμογή βοηθούσε τους χρήστες να αναγνωρίζουν και να αμφισβητούν σκέψεις όπως «δεν αξίζω» ή «τίποτα δεν θα αλλάξει ποτέ». Η μείωση της πίστης σε αυτές τις σκέψεις συνδέθηκε με πολύ μεγαλύτερη βελτίωση στη διάθεση από ό,τι οι απλές προσδοκίες.

Με άλλα λόγια, η ελπίδα βοήθησε, αλλά η ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο σκέψης βοήθησε περισσότερο.

Το πιο ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι οι δύο παράγοντες δεν ανταγωνίζονταν μεταξύ τους. Η πίστη και η γνωστική αλλαγή λειτουργούσαν παράλληλα και ενισχυτικά.

Το placebo δεν είναι εχθρός

Για πολλά χρόνια το placebo θεωρούνταν κάτι που έπρεπε να αφαιρεθεί από τις μελέτες για να φανεί η «πραγματική» επίδραση μιας θεραπείας. Η νέα προσέγγιση δείχνει ότι αυτό είναι λάθος.

Η πίστη, η ελπίδα και το νόημα που δίνουμε στην προσπάθεια για αλλαγή είναι μέρος της θεραπείας. Δεν αντικαθιστούν την ουσιαστική δουλειά, αλλά μπορούν να την ενισχύσουν σημαντικά.

Το ζήτημα δεν είναι αν μια βελτίωση είναι «αληθινή» ή «μόνο placebo». Το ζήτημα είναι πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε συνειδητά αυτή τη δύναμη, χωρίς να εξαπατούμε τον εαυτό μας.

Το πιο ισχυρό αντικαταθλιπτικό ίσως δεν είναι χάπι

Η έρευνα δείχνει ότι όταν αλλάζει ο τρόπος που σχετιζόμαστε με τις αρνητικές μας σκέψεις, αλλάζει και ο τρόπος που νιώθουμε. Αυτό είναι πραγματική, μετρήσιμη ψυχολογική και βιολογική αλλαγή.

Αν η διάθεσή σου βελτιώνεται επειδή πιστεύεις ότι μπορείς να νιώσεις καλύτερα, επειδή μαθαίνεις να αμφισβητείς τις αυτοκριτικές σκέψεις σου ή επειδή βρίσκεις εργαλεία που σε στηρίζουν, τότε η βελτίωση είναι απολύτως πραγματική.

Απλώς δεν προέρχεται από ένα μαγικό χάπι.