Ο σκηνοθέτης Fatih Akin μιλά στο Queen.gr για τον απόλυτο πάτο, το AI και την παράνοια. Άντε γεια

Ο Fatih Akin έχει μια σχεδόν σαδιστική επιμονή να σπρώχνει τους ήρωές του εκεί όπου οι άνθρωποι χάνουν την πολυτέλεια να λένε ψέματα στον εαυτό τους. Από το Head-On (Μαζί, Ποτέ!), που του χάρισε τη Χρυσή Άρκτο στο Βερολίνο το 2004, και το The Edge of Heaven (Η Άκρη του Ουρανού), που απέσπασε το βραβείο σεναρίου στις Κάννες το 2007, μέχρι το In the Fade (Μαζί ή Τίποτα), με την οργή του πένθους να διεκδικεί τη δική της δικαιοσύνη, ο γερμανικής και τουρκικής καταγωγής σκηνοθέτης έχει οικοδομήσει μια κινηματογραφική διαδρομή πάνω στις πιο δύστροπες εκδοχές της ανθρώπινης φύσης. Σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά το σκηνοθετικό του ντεμπούτο, εξακολουθεί να τον απασχολεί εκείνο το κρίσιμο σημείο όπου οι άνθρωποι αναγκάζονται να αναμετρηθούν με όσα δεν μπορούν να ελέγξουν. Στη νέα του ταινία, Ghost Song (Το Τελευταίο μας Τραγούδι), ένας νεανικός έρωτας διακόπτεται από τον αιφνίδιο θάνατο της Farasha, η οποία επιστρέφει στα όνειρα του Faris για 40 νύχτες, με την ελπίδα ότι μπορεί να χωρέσει μια ολόκληρη ζωή σε μια προθεσμία που κανένας ερωτευμένος άνθρωπος με σώας τας φρένας δεν θα αποδεχόταν.

Τον συναντήσαμε στη Θεσσαλονίκη, όπου επέστρεψε για έβδομη φορά στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου, με αφορμή την ελληνική πρεμιέρα της ταινίας του, στις 8 Νοεμβρίου, στο Ολύμπιον. Ο Fatih Akin μάς μίλησε αποκλειστικά για τον κινηματογράφο που καταλαβαίνει καλύτερα μέσα από τα μάτια των άλλων, την πολιτική, την κοινωνική πόλωση και τις αντιφάσεις της ευρωπαϊκής πραγματικότητας, την τεχνητή νοημοσύνη που απειλεί να μετατρέψει τη δημιουργικότητα σε μια ακόμη αυτοματοποιημένη υπηρεσία, αλλά και την κηδεία του πατέρα του, την οποία παρακολούθησε μέσω FaceTime.

Κύριε Akin, αν ήσασταν χαρακτήρας σε μία από τις ταινίες σας, πώς θα περιγράφατε τον εαυτό σας; Τι θα διέκρινε το κοινό σε εσάς πριν ακόμη βρείτε το θάρρος να το παραδεχτείτε στον ίδιο σας τον εαυτό;

Νομίζω πως θα ήμουν ένας αστείος χαρακτήρας, κάτι σαν κλόουν. Ένας έξυπνος κλόουν, βέβαια, που κάποιες φορές θα ήταν και θλιμμένος, αλλά πάντοτε αστείος. Έχω συνειδητοποιήσει μέσα από την προσωπική μου ζωή πόσο σημαντικά είναι για μένα το χιούμορ και η διασκέδαση, πόσο με βοηθούν να συνεχίζω.

Θα ήμουν και λίγο τρελός, φυσικά. Για την ακρίβεια, πάντα λίγο τρελός. Χρειάζομαι ψυχοθεραπεία, ξέρετε! Θα ήμουν εκείνος ο τύπος που πρέπει να πηγαίνει συνεχώς για ψυχοθεραπεία.

Πότε μια ταινία παύει να ανήκει στον σκηνοθέτη της και αρχίζει να ανήκει στο κοινό; Εσείς τι θα προτιμούσατε; Να σας καταλάβουν εντελώς λάθος ή να σας καταλάβουν απόλυτα, αλλά να σας ξεχάσουν προτού καν βγουν από την κινηματογραφική αίθουσα;

Μια ταινία παύει να ανήκει αποκλειστικά σε εμένα από τη στιγμή της πρεμιέρας της, για παράδειγμα σε ένα φεστιβάλ. Όταν τη βλέπεις μαζί με το κοινό, έχει πλέον βγει στον κόσμο και δεν σου ανήκει πια ολοκληρωτικά.

Πολλές φορές καταλαβαίνω καλύτερα τις ίδιες μου τις ταινίες όταν τις μοιράζομαι με τους θεατές. Παρατηρώ τις αντιδράσεις τους και σκέφτομαι: «Α, μάλιστα! Ώστε γι' αυτό μιλάει η ταινία. Δεν το ήξερα!». Αυτή είναι και η αξία της επικοινωνίας με το κοινό.

Δεν σκέφτομαι ότι οι θεατές είναι ηλίθιοι επειδή δεν κατάλαβαν τι ήθελα να πω. Μπορεί να συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, να είμαι εγώ εκείνος που δεν έχει καταλάβει πλήρως την ίδια του την ταινία. Γι' αυτό και χρειάζομαι το κοινό, για να μπορέσω να κατανοήσω καλύτερα το δικό μου έργο.

Στο Head-On ο έρωτας καταστρέφει, στο The Edge of Heaven η απώλεια μεταμορφώνει, στο In the Fade το πένθος οδηγεί στην εκδίκηση και στο Ghost Song ο έρωτας αρνείται να πεθάνει. Γιατί οι ήρωές σας πρέπει να φτάσουν στο χείλος της καταστροφής για να ανακαλύψουν ποιοι πραγματικά είναι;

Πιστεύω ότι πρέπει να φτάσεις σε ένα σημείο μηδέν. Καταρχάς, αυτό έχει να κάνει με τη δραματουργία, με τον τρόπο που χτίζεις μια ιστορία. Πρέπει να φτάσεις στον απόλυτο πάτο, εκεί όπου δεν μπορείς να πέσεις χαμηλότερα και η μόνη κατεύθυνση που απομένει είναι προς τα πάνω. Για να μπορέσεις να σηκωθείς, πρέπει πρώτα να έχεις πέσει.

Αυτή η λογική αποτελεί ένα παλιό αφηγηματικό τέχνασμα που συναντάμε στη μυθολογία. Πιστεύω όμως ότι έχει εφαρμογή και στα συστήματα, ενδεχομένως ακόμη και στα πολιτικά. Ο Lenin, για παράδειγμα, έλεγε ότι για να οικοδομήσεις μια νέα κοινωνία, πρέπει πρώτα να καταστρέψεις την υπάρχουσα και να χτίσεις στη θέση της μια καλύτερη. Ακόμη και σε αυτή τη σκέψη αναγνωρίζω την ίδια δραματουργική και μυθολογική αντίληψη. Κι εγώ ανήκω σε αυτή την παράδοση.

Στο Ghost Song ο έρωτας έχει στη διάθεσή του μόλις 40 νύχτες. Αν γνωρίζαμε από την αρχή ακριβώς πόσο χρόνο έχουμε με κάποιον άνθρωπο, θα αγαπούσαμε με μεγαλύτερο θάρρος ή ο φόβος του τέλους θα κατέστρεφε όσα θα μπορούσαμε να ζήσουμε;

Wow. Δεν είχα θέσει ποτέ στον εαυτό μου αυτή την ερώτηση με αυτόν τον τρόπο. Φυσικά, με απασχόλησε όσο έκανα την ταινία, αλλά αν ερωτευόμουν και ήξερα ότι είχα μόνο 40 νύχτες στη διάθεσή μου, νομίζω πως θα έκανα σεξ και τις 40! Έτσι μάλλον θα αξιοποιούσα τον χρόνο μου. Δεν ξέρω, βέβαια, μπορεί όταν είσαι νέος να το αντιμετωπίζεις διαφορετικά. Πιστεύω πάντως ότι ο περιορισμένος χρόνος μπορεί να κάνει το πάθος πολύ πιο έντονο.

Αν αφήσουμε για λίγο στην άκρη τον έρωτα, σκέφτομαι και τη δική μου ζωή. Πόσος χρόνος μού απομένει; Θέλω να ζήσω πολλά χρόνια, αλλά κανείς δεν γνωρίζει πόσο θα ζήσει. Αν αντιμετώπιζα κάθε ταινία σαν να μπορούσε να είναι η τελευταία μου, θα προσπαθούσα να κάνω την καλύτερη ταινία που θα μπορούσα ποτέ να δημιουργήσω.

Νομίζω ότι αυτό συνδέεται και με την ερώτησή σας. Όταν ο χρόνος σου είναι περιορισμένος, μπορεί να καταφέρεις να κάνεις κάθε δευτερόλεπτο να μοιάζει με έναν ολόκληρο χρόνο.

Η γραμμή ανάμεσα στο μελόδραμα και τη συναισθηματική αλήθεια είναι εξαιρετικά λεπτή, κάτι που διαπιστώνουμε και στο Ghost Song. Πότε ένα συναίσθημα στον κινηματογράφο είναι πραγματικά αυθεντικό και πότε γίνεται προϊόν σκηνοθετικής χειραγώγησης;

Για να είμαι ειλικρινής, δεν ξέρω τα κόλπα. Δεν γνωρίζω ποιο κουμπί πρέπει να πατήσω για να προκαλέσω ένα συγκεκριμένο συναίσθημα στο κοινό. Δεν είμαι τόσο επιδέξιος σκηνοθέτης! Ίσως κάποιοι άλλοι να είναι, ο Spielberg, για παράδειγμα, δεν ξέρω. Ίσως εκείνος να μπορεί να σκεφτεί «αν πατήσω αυτό το κουμπί, οι θεατές θα αρχίσουν να κλαίνε».

Εγώ δεν μπορώ να το κάνω αυτό. Ή θα συμβεί ή δεν θα συμβεί. Το μόνο που ξέρω είναι ότι πρέπει να είμαι όσο το δυνατόν πιο ειλικρινής και να πιστεύω πραγματικά σε αυτό που κάνω. Όταν ένας ηθοποιός λέει μια ατάκα, πρέπει να την πιστεύω. Όταν ακούγεται μουσική την ώρα που μιλάει, πρέπει να αισθάνομαι ότι είναι η σωστή μουσική για εκείνη τη στιγμή. Πρέπει πρώτα απ' όλα να αγγίζει εμένα τον ίδιο. Κάποιες φορές το πετυχαίνεις και κάποιες άλλες όχι.

Θεωρώ λάθος, τουλάχιστον για εμένα, να κάνω μια ταινία με σκοπό να προκαλέσω το κλάμα των θεατών. Ακούω ανθρώπους μετά τις προβολές να μου λένε «έκλαψα τόσο πολύ με την ταινία!». Ωραία, υπέροχα. Αλλά δεν ξέρω κατά πόσο το κλάμα αποτελεί κριτήριο κινηματογραφικής ποιότητας.

Έχω δει όλες τις ταινίες Rocky, ανάμεσά τους και το Rocky III. Κάποιες είναι καλές, κάποιες άλλες κακές. Εγώ, πάντως, κλαίω σε όλες, ακόμη και στις κακές! Αυτό όμως έχει να κάνει με τον άνθρωπο που είμαι εγώ.

Παρακολουθήσατε την κηδεία του πατέρα σας μέσω FaceTime. Εσείς, που έχετε αφιερώσει τη ζωή σας στη δύναμη της εικόνας, τι μάθατε εκείνη τη στιγμή για όλα όσα ακόμη και η πιο δυνατή εικόνα αδυνατεί να αντικαταστήσει;

Ήταν μία από τις πιο δυνατές εικόνες που έχω δει ποτέ στη ζωή μου. Φυσικά, δεν ήταν το ίδιο με το να βρίσκομαι εκεί. Αν ήμουν παρών, θα ήταν μια πνευματική εμπειρία. Μπορεί να είναι απλώς θέμα φαντασίας, αλλά πιστεύω ότι θα μπορούσα να αισθανθώ την ψυχή του πατέρα μου. Μέσα από την οθόνη είδα το νεκρό του σώμα.

Δεν εννοώ ότι ήταν μια ψυχρή εικόνα, χωρίς συναίσθημα. Υπήρχε όμως μια απόσταση που δεν μπορούσε να εξαλειφθεί. Παρ' όλα αυτά, ήταν μια εξαιρετικά δυνατή εικόνα και χαίρομαι που είχα τη δυνατότητα να τη δω. Χαίρομαι επίσης για την εξέλιξη της τεχνολογίας, που μου επέτρεψε να είμαι μέρος αυτής της στιγμής, έστω και με αυτόν τον τρόπο.

Έχετε δηλώσει ότι δεν σκοπεύετε να εγκαταλείψετε τη Γερμανία, παρά τις ανησυχίες σας για την άνοδο της ακροδεξιάς. Πόσες φορές πρέπει ένας άνθρωπος να αποδείξει ότι ανήκει στη χώρα όπου γεννήθηκε; Και πότε η αγάπη για την πατρίδα σημαίνει ότι πρέπει να σταθείς απέναντί της;

Κοιτάξτε, η Γερμανία είναι το σπίτι μου. Εκεί γεννήθηκα και μεγάλωσα, τα γερμανικά ήταν η πρώτη γλώσσα στην οποία έμαθα να διαβάζω και να γράφω, εκεί έχτισα την κινηματογραφική μου καριέρα. Όλη μου η ζωή βρίσκεται εκεί. Όμως, όπως λένε κάποιοι έξυπνοι άνθρωποι, σπίτι σου είναι εκεί όπου βγάζεις το ψωμί σου. Και μέχρι σήμερα, εγώ βγάζω το ψωμί μου στη Γερμανία.

Αν κάποιος μου στερήσει αυτή τη δυνατότητα, θα αναγκαστώ να αναζητήσω αλλού τα προς το ζην. Και τότε, εκείνο το μέρος θα μπορεί να γίνει το σπίτι μου. Δεν έχω βρεθεί ποτέ σε αυτή τη θέση, γιατί έχω περάσει ολόκληρη τη ζωή μου στο ίδιο μέρος. Δεν ήταν κάποια συνειδητή επιλογή. Δεν αποφάσισα να παραμείνω στη Γερμανία επειδή τη θεωρώ τόσο όμορφη ή επειδή την αγαπώ τόσο πολύ. Έμεινα επειδή από πολύ μικρή ηλικία μπορούσα να ζήσω από τη δουλειά μου εκεί.

Άρχισα να κάνω ταινίες πολύ νέος. Ήμουν μόλις 21 ή 22 ετών όταν ξεκίνησα να κερδίζω χρήματα από τον κινηματογράφο. Επομένως, η δυνατότητα να βγάζω το ψωμί μου βρισκόταν ανέκαθεν στη Γερμανία. Αν όμως κάποιος θελήσει να μου τη στερήσει, τι πρέπει να κάνω; Να πω «εντάξει, φεύγω» ή να του απαντήσω «άντε γ@@@@@@! Θέλεις να μου πάρεις το ψωμί; Έλα να μου το πάρεις!»;

Δεν ξέρω.

Έχετε υποστηρίξει ότι όσο μεγαλώνει μια κινηματογραφική παραγωγή, τόσο περιορίζεται συχνά η δημιουργική ελευθερία. Αν η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέψει στον κινηματογράφο να δημιουργεί τα πάντα, αλλά καταργήσει το καλλιτεχνικό ρίσκο και την πιθανότητα αποτυχίας, θα εξακολουθούμε να μιλάμε για τέχνη ή για μια εξελιγμένη βιομηχανία ψευδαισθήσεων;

Κοιτάξτε, σήμερα όλοι χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη. Οι φοιτητές, τα παιδιά που τη χρησιμοποιούν για να κάνουν τις σχολικές τους εργασίες... Το AI μπήκε στη ζωή μας με τρομερή ταχύτητα. Αν όμως αρχίσει να αντικαθιστά την προσωπική έκφραση, που αποτελεί την ουσία της κινηματογραφικής δημιουργίας, τότε πιστεύω ότι παύουμε να μιλάμε για τέχνη. Πρόκειται πλέον για κάτι εντελώς διαφορετικό.

Για εμένα, η τέχνη είναι δημιουργικότητα. Αν πάψουμε να είμαστε δημιουργικοί επειδή κάποιο εργαλείο έχει αναλάβει αυτή τη διαδικασία στη θέση μας, τότε μπορώ κι εγώ να σταματήσω. Γιατί τι σημαίνει, στην πραγματικότητα, να είσαι δημιουργικός; Η δημιουργικότητα δεν είναι κάτι που γεννιέται αποκλειστικά μέσα σου. Βρίσκεται παντού, είναι σαν να αιωρείται στο σύννεφο. Εσύ λειτουργείς σαν μια πόρτα, σαν ένα παράθυρο που ανοίγει για να της επιτρέψει να περάσει.

Αν όμως η τεχνητή νοημοσύνη αναλάβει αυτόν τον ρόλο, τότε χάνεται η ίδια η έννοια της δημιουργικότητας και μαζί της χάνεται και η ελευθερία σου. Επειδή το AI σου επιτρέπει να κάνεις περισσότερα πράγματα με μικρότερο κόστος, δεν σημαίνει ότι γίνεσαι και πιο ελεύθερος. Δεν λειτουργεί έτσι. Φυσικά και μπορείς να το χρησιμοποιήσεις για συγκεκριμένες ανάγκες, αλλά δεν πρέπει να αφήσεις την τεχνητή νοημοσύνη να σκοτώσει τη δική σου δημιουργικότητα.

Κύριε Akin, στο Ghost Song οι ήρωές σας έχουν 40 νύχτες απέναντι στον θάνατο. Αν μπορούσατε να κερδίσετε μια 41η νύχτα με κάποιον άνθρωπο που έχετε χάσει, ποια αλήθεια θα φοβόσασταν περισσότερο να του εξομολογηθείτε;

Ξέρετε, κάποια πράγματα απλώς δεν τα λες. Αν φοβάσαι τόσο πολύ να πεις κάτι, τότε δεν το λες...