Ο Ξαρχάκος το 1983 έδωσε φωνή στο Ρεμπέτικο και το 2026 στη Θεσσαλονίκη ήταν παρών, ακόμη κι απών
Ο Σταύρος Ξαρχάκος δεν κατάφερε να παραστεί στη βράβευσή του στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Σαράντα τρία χρόνια μετά το «Ρεμπέτικο», η «παρουσία» του ήταν ακόμα πιο έντονη δια της απουσίας του. «Δυστυχώς, έκτακτοι λόγοι υγείας δεν μου επέτρεψαν να βρίσκομαι κοντά σας και να παραλάβω αυτοπροσώπως το βραβείο».
«Η απουσία μου, ωστόσο, δεν μειώνει στο ελάχιστο τη χαρά, την ευγνωμοσύνη και τη συγκίνησή μου». Με αυτά τα λόγια ο Σταύρος Ξαρχάκος εξήγησε, μέσα από ανάρτησή του στα social media το βράδυ του Σαββάτου 7 Νοεμβρίου, γιατί δεν κατάφερε να βρεθεί στο κατάμεστο Ολύμπιον της Θεσσαλονίκης, όπου το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου διοργάνωσε μια τιμητική εκδήλωση για τη συνολική προσφορά του στον κινηματογράφο και τον ελληνικό πολιτισμό. Μια αιφνίδια αδιαθεσία τον κράτησε μακριά από την απονομή του τιμητικού Χρυσού Αλέξανδρου, σε μια βραδιά που περίμενε να μοιραστεί με την οικογένειά του και αγαπημένους ανθρώπους. Το κοινό, ωστόσο, είχε ήδη συγκεντρωθεί για να συναντήσει ξανά το έργο του, με την προβολή του Ρεμπέτικου του Κώστα Φέρρη, σαράντα τρία χρόνια μετά την πρώτη του κυκλοφορία. Και κάπως έτσι, η Θεσσαλονίκη τίμησε έναν συνθέτη που δεν βρισκόταν στην αίθουσα, αλλά είχε αφήσει μέσα της πολύ περισσότερα από όσα θα μπορούσε να χωρέσει μια απονομή.
Στην ανάρτησή του, ο Ξαρχάκος ευχαρίστησε προσωπικά τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ, Ορέστη Ανδρεαδάκη, καθώς και όλους όσοι συνέβαλαν στη διοργάνωση της εκδήλωσης, περιγράφοντας την αναγνώριση αυτή ως μια ιδιαίτερη στιγμή της πορείας του και εκφράζοντας την επιθυμία να συναντηθούν σύντομα από κοντά. Ήταν ένα μήνυμα λιτό, ανθρώπινο και συγκινητικό, από έναν δημιουργό που έχει αφιερώσει περισσότερες από έξι δεκαετίες στο να εκφράζει με τη μουσική του όσα η ανθρώπινη γλώσσα δυσκολεύεται καμιά φορά να αρθρώσει. Δεν χρειάστηκε να εξηγήσει περισσότερα, ούτε να αναζητήσει έναν μεγαλόστομο τρόπο για να υπογραμμίσει τη σημασία της περίστασης. Είχε προηγηθεί, άλλωστε, μια ολόκληρη ζωή στη μουσική.
Το 1983, το Ρεμπέτικο και η ιδιοφυΐα να επινοείς αναμνήσεις
Όταν το Ρεμπέτικο του Κώστα Φέρρη παρουσιάστηκε το 1983, ο Σταύρος Ξαρχάκος δεν περιορίστηκε στη σύνθεση μιας μουσικής επένδυσης που θα συνόδευε την κινηματογραφική αφήγηση. Δημιούργησε πρωτότυπα τραγούδια που κατάφεραν κάτι εξαιρετικά δύσκολο: να ακούγονται σαν να είχαν γεννηθεί μέσα στην ίδια την εποχή που η ταινία αναπαριστούσε. Η μουσική του δεν προσπαθούσε απλώς να αναβιώσει ένα παρελθόν. Του επινοούσε μια αυθεντική μνήμη, τόσο πειστική ώστε τα τραγούδια του να αποκτήσουν τη δική τους ζωή έξω από την κινηματογραφική αίθουσα, ανάμεσα σε ανθρώπους που τα τραγούδησαν, τα αγάπησαν και τα αναγνώρισαν ως μέρος της προσωπικής τους ιστορίας.
Αυτή είναι ίσως μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παραδοξότητες της τέχνης του Ξαρχάκου. Έγραψε μουσική που μπορούσε να ακουστεί παλιά από την πρώτη κιόλας στιγμή, χωρίς να είναι παρωχημένη ούτε σαράντα χρόνια αργότερα. Μετέτρεψε την ιστορική αναπαράσταση σε ζωντανό πολιτιστικό βίωμα, συνδέοντας τη λαϊκή μουσική παράδοση με μια κινηματογραφική αφήγηση για τη φτώχεια, την προσφυγιά, τον έρωτα, τον πόλεμο και τις κοινωνικές συγκρούσεις μιας Ελλάδας που άλλαζε βίαια, αλλά δεν έπαυε να τραγουδά.
Η μουσική του Ρεμπέτικου είχε βραβευτεί στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, γεγονός που προσέδωσε στη φετινή τιμητική εκδήλωση ένα επιπλέον ιστορικό βάρος. Το Φεστιβάλ επέστρεψε σε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της κινηματογραφικής του διαδρομής, επιλέγοντας να τιμήσει τον συνθέτη μέσα από την ίδια την τέχνη για την οποία τον βράβευσε πριν από 43 χρόνια. Και αυτή η επιλογή είχε μεγαλύτερο ενδιαφέρον από οποιαδήποτε συμβατική αναδρομή σε μια επιτυχημένη σταδιοδρομία, γιατί επέτρεψε στο κοινό να συναντήσει το έργο του εκεί όπου γεννήθηκε, στη μεγάλη οθόνη.
Η Θέμις Μπαζάκα, ένας τρομακτικός μαέστρος και μια αποτυχημένη ακρόαση που έγραψε ιστορία
Στην κατάμεστη αίθουσα του Ολύμπιον, ο Ορέστης Ανδρεαδάκης καλωσόρισε το κοινό και εξήγησε ότι ο Χρυσός Αλέξανδρος θα παραδοθεί στον Σταύρο Ξαρχάκο στην Αθήνα, όταν οι συνθήκες το επιτρέψουν. Στη συνέχεια, τον λόγο πήρε η Θέμις Μπαζάκα, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Φεστιβάλ και μία από τις ηθοποιούς που συνδέθηκαν με το Ρεμπέτικο, καθώς η συμμετοχή της στην ταινία το 1983 σηματοδότησε την αρχή της κινηματογραφικής της πορείας και της χάρισε το βραβείο Β΄ Γυναικείου Ρόλου.
Η Μπαζάκα επέλεξε να μιλήσει για τον Ξαρχάκο μέσα από μια ανάμνηση που είχε κρατήσει από την πρώτη τους συνάντηση. Ήταν μόλις 22 ετών όταν την ενημέρωσαν ότι ο συνθέτης ήθελε να τη δοκιμάσει στο τραγούδι για τις ανάγκες της ταινίας. Πήγε στο σπίτι του με κομμένα πόδια, βρέθηκε απέναντι σε έναν καλλιτέχνη που ήδη αντιμετώπιζε με τεράστιο δέος και περίμενε να αποδείξει ότι άξιζε την ευκαιρία. Εκείνος κάθισε στο πιάνο, άρχισε να παίζει και της ζήτησε να τραγουδήσει. Μόνο που η φωνή της αποφάσισε να μην εμφανιστεί στην ακρόαση. Ο Ξαρχάκος έκρινε ότι δεν θα τραγουδούσε στην ταινία, βάζοντας τέλος σε μια δοκιμασία που η ίδια θυμάται ακόμη.
Το τραγούδι ήταν το Πρακτορείο, που τελικά ερμήνευσε ο ίδιος ο συνθέτης. Η Μπαζάκα, πάλι, μπορεί να μην κατάφερε να περάσει τη μουσική δοκιμασία, αλλά πέρασε με εξαιρετική επιτυχία την κινηματογραφική, αποσπώντας το βραβείο ερμηνείας στη Θεσσαλονίκη. Και να που, 43 χρόνια αργότερα, η νεαρή ηθοποιός που είχε φοβηθεί τόσο πολύ ώστε να μην μπορεί να τραγουδήσει βρέθηκε στο Ολύμπιον να αφηγείται με τρυφερότητα και χιούμορ την πρώτη εκείνη συνάντηση.
Ο κινηματογράφος που έμαθε να μιλά με τη μουσική του
Ο Ξαρχάκος είχε ξεκινήσει την κινηματογραφική του διαδρομή το 1962, μόλις 23 ετών, γράφοντας τη μουσική για την ταινία Το ταξίδι του Ντίνου Δημόπουλου και το τραγούδι Τα δάκρυά μου είναι καυτά. Στα χρόνια που ακολούθησαν ανέπτυξε μια ιδιαίτερη μουσική γλώσσα, με την ικανότητα να κινείται ανάμεσα στο λαϊκό τραγούδι, την κλασική μουσική, την τζαζ και τα μπλουζ, χωρίς να χάνει τη δική του ταυτότητα. Σε αυτήν ακριβώς την ιδιότητά του στάθηκε και ο Ορέστης Ανδρεαδάκης κατά τη διάρκεια της τιμητικής εκδήλωσης, επισημαίνοντας πως ο συνθέτης κατάφερε να αξιοποιήσει διαφορετικά μουσικά ιδιώματα για να δώσει στις κινηματογραφικές εικόνες μεγαλύτερη εκφραστική δύναμη.
Το Φεστιβάλ παρουσίασε ένα οκτάλεπτο βίντεο με χαρακτηριστικά αποσπάσματα από την κινηματογραφική μουσική του Ξαρχάκου, μια αναγκαστικά σύντομη αναδρομή σε ένα έργο που διατρέχει περισσότερες από έξι δεκαετίες. Η Θέμις Μπαζάκα εξήγησε ότι ήταν αδύνατον να συμπυκνωθεί μια τέτοια διαδρομή σε λίγα λεπτά, γι' αυτό και επιλέχθηκαν αντιπροσωπευτικά τραγούδια από τις ταινίες του. Το κοινό ανταποκρίθηκε με ένα θερμό και παρατεταμένο χειροκρότημα, ενώ η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με την προβολή του Ρεμπέτικου, επαναφέροντας στη μεγάλη οθόνη την ταινία που είχε συνδέσει τον συνθέτη με μια από τις σημαντικότερες στιγμές της ιστορίας του Φεστιβάλ.
Η συγκεκριμένη βραδιά είχε, επομένως, τη δική της ιδιαίτερη κινηματογραφική διαδρομή. Ξεκίνησε από μια απρόσμενη απουσία, πέρασε μέσα από το προσωπικό μήνυμα ενός δημιουργού, τις αναμνήσεις μιας ηθοποιού και τις μουσικές που σημάδεψαν διαφορετικές γενιές, για να επιστρέψει τελικά στο Ρεμπέτικο. Το 1983 η ταινία έφερε στο Φεστιβάλ τη μουσική του Ξαρχάκου. Το 2026 το ίδιο Φεστιβάλ τίμησε μια ολόκληρη δημιουργική πορεία μέσα από την ταινία εκείνη, επιβεβαιώνοντας πόσο ουσιαστικό είναι να επιστρέφουμε στα έργα που διαμόρφωσαν την πολιτιστική μας μνήμη, αντί να τα αφήνουμε να σκονίζονται σε επετειακές αναφορές και τιμητικούς καταλόγους.
Ο Χρυσός Αλέξανδρος θα παραδοθεί στον συνθέτη στην Αθήνα. Στη Θεσσαλονίκη, πάντως, το χειροκρότημα δόθηκε ήδη και βρήκε τον αποδέκτη του μέσα από τις νότες, τις εικόνες και τις ανθρώπινες ιστορίες που άφησε πίσω του. Γιατί το να είσαι παρών σε μια κινηματογραφική αίθουσα είναι ζήτημα φυσικής παρουσίας. Το να εξακολουθείς να κατοικείς μέσα στις ταινίες, στις μνήμες και στα τραγούδια των ανθρώπων έπειτα από 43 χρόνια είναι μια εντελώς διαφορετική υπόθεση. Και σε αυτήν ο Σταύρος Ξαρχάκος δεν χρειάζεται να αποδείξει απολύτως τίποτα.
Bloggers
