Ο Καβάφης επιστρέφει στην Αθήνα: Ένα γλυπτό για την πόλη, δωρεά του Ιδρύματος Ωνάση σε συνεργασία με

«Αγαπώ τόσῳ πολύ τας Αθήνας» έγραφε ο Καβάφης το 1903. Μια πόλη που πάντα τον γοήτευε. Εδώ αναζητούσε την αναγνώριση. Εδώ δοκιμαζόταν η γραφή του κι εδώ ήθελε να ακουστεί. Το γλυπτό του Καβάφη, το οποίο αποτελεί δωρεά του Ιδρύματος Ωνάση στον Δήμο Αθηναίων, φιλοδοξεί να εντάξει τον ποιητή οργανικά στον αστικό ιστό, όχι ως μνημείο από απόσταση, αλλά ως μια ζωντανή παρουσία μέσα στην καθημερινότητα της πόλης. Προσκαλεί κατοίκους, επισκέπτες και περαστικούς να καθίσουν δίπλα του και να «συνομιλήσουν», έστω για λίγο, στρέφοντας το βλέμμα προς την πόλη και τον ζωντανό αστικό της ιστό, όπως ακριβώς έκανε και ο ίδιος ο ποιητής πριν από σχεδόν 125 χρόνια, το πρωινό της 26ης Ιουνίου 1901, σημειώνοντας στο ημερολόγιό του: «Μόλις γύρισα από την επίσκεψή μου στο Μνημείο του Λυσικράτους. Φρικτός ο ήλιος στο σημείο μεταξύ Ζαππείου κι οδού Λυσικράτους. Ξαναείδα προσεκτικά την Πύλη του Αδριανού». «Επήγα στας Αθήνας –ωσάν να επήγαινα σε μία Μέκκα– αποφασισμένος να μ' αρέσει, κι εκράτησα τον λόγο μου».

Απόσπασμα από σχέδιο επιστολής προς τη Μαριγώ Καβάφη, σύζυγο του εξαδέλφου του, Ιωάννη Καβάφη, Λονδίνο, 1902

Η πρόταση του γλύπτη Πραξιτέλη Τζανουλίνου αποτυπώνει τον Καβάφη καθιστό, σε μια οικεία και προσβάσιμη στάση. Πρόκειται για ένα γλυπτό σε φυσικό μέγεθος, από χαλκό με πατίνα υψηλής αντοχής για εξωτερικό χώρο, που επιτρέπει στον επισκέπτη να καθίσει δίπλα στον ποιητή. Το γλυπτό φωτίζεται από τη διακεκριμένη Ελληνίδα σχεδιάστρια φωτισμών Ελευθερία Ντεκώ, σε μια μελέτη φωτισμού που βρίσκεται σε διαρκή διάλογο με το περιβάλλον στο οποίο εντάσσεται. Η μορφή του Καβάφη αντλεί έμπνευση από μια φωτογραφία του αρχείου Καβάφη που τον απεικονίζει καθιστό σε ανάκλιντρο στο διαμέρισμά του στην οδό Λέψιους 10, στην Αλεξάνδρεια, γύρω στο 1930, ενώ στοιχεία όπως τα γυαλιά του ενσωματώθηκαν χάρη σε σύγχρονες τεχνολογίες τρισδιάστατης σάρωσης και εκτύπωσης, με βάση αυθεντικά αντικείμενα.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η δημιουργία ενός αναβαθμισμένου δημόσιου χώρου στάσης στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, με κεντρικό στοιχείο το γλυπτό του Κ. Π. Καβάφη, σε αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του Γιώργου Παρμενίδη. Η παρέμβαση οργανώνει εκ νέου τον περιβάλλοντα χώρο, με την αναδιαμόρφωση των δύο παρακείμενων παρτεριών πρασίνου, τη βελτίωση των δαπέδων και την ένταξη στοιχείων αστικού εξοπλισμού, όπως τα καθιστικά από σκυρόδεμα, διαμορφώνοντας έναν ενιαίο, λειτουργικό και προσβάσιμο χώρο που ενθαρρύνει τη στάση, την παρατήρηση και τον στοχασμό. Παράλληλα, αναβαθμίζεται και το υφιστάμενο γλυπτό της Μελίνας Μερκούρη, ενισχύοντας τη συνολική εικόνα του σημείου.

Σημείωμα καλλιτέχνη

«Στον Έντουαρντ Μόργκαν Φόρστερ χρωστάμε την ωραία εικόνα για τον “Έλληνα κύριο με καπέλο που στέκει απολύτως ακίνητος, ελαφρώς λοξά προς το σύμπαν”, που διατυπώθηκε τον Απρίλιο του 1919. Μαζί με το φωτογραφικό υλικό με τη μορφή του Καβάφη και όπως ο ίδιος έγραψε απευθυνόμενος στον εαυτό του: “Προσπάθησε να τα φυλάξεις ποιητή,/ όσο και αν είναι λίγα αυτά που σταματιούνται./ Του ερωτισμού σου τα οράματα./ Βάλ’ τα, μισοκρυμένα,/ μες τες φράσεις σου”– προκύπτουν οι αφορμές που συνετέλεσαν καθοριστικά ώστε το έργο να αρχίσει και “Ο ποιητής, εν μέρει αποκρύπτων, εν μέρει αποκρυπτόμενος…” να εμφανιστεί μπροστά μου μέσα από το εύπλαστο υλικό του πηλού αρχικά και αργότερα στο υλικό του χαλκού.

Έτσι, φιλοτεχνήθηκε η μορφή του· προσεγγίζοντάς την όχι μιμητικά αλλά εκφράζοντας την εικόνα και το είναι του ποιητικού του κόσμου.

Η προσπάθεια στο έργο του καλλιτέχνη είναι μια ατέλειωτη περιπέτεια, ιδιαίτερα όταν έχει κανείς να αντιμετωπίσει την απόδοση μιας τέτοιας εμβληματικής και αναγνωρίσιμης μορφής, που συγκινεί –και θα συγκινεί πάντα– με την ποίησή της ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Ίσως αυτές οι σκέψεις να βασάνιζαν και τον μεγάλο Άλμπρεχτ Ντύρερ όταν φιλοτεχνούσε το προσωπογραφικό χαρακτικό του Εράσμου, ώστε να χαράξει για πάντα πάνω του σε ωραία ελληνικά τη φράση: “Τὴν κρείττω τὰ συγγράμματα δείξει” (την καλύτερη εικόνα μου τη δείχνουν τα συγγράμματά μου)».

Πραξιτέλης Τζανουλίνος, 2026

Η καθημερινότητα ως πεδίο πολιτισμού: Το Ίδρυμα Ωνάση στην πόλη

Το γλυπτό του Καβάφη εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική παρεμβάσεων του Ιδρύματος Ωνάση στον δημόσιο χώρο. Με σταθερή αφοσίωση, το Ίδρυμα αναδεικνύει τον «πολιτισμό της καθημερινότητας», μέσα από ήπιες παρεμβάσεις σε γειτονιές, παιδικές χαρές, μνημεία και κτίρια, συμβάλλοντας σε μια πόλη πιο φιλική, ανοιχτή και βιώσιμη για όλους. Παράλληλα, διαμορφώνεται ένα άτυπο δίκτυο που ενώνει τις γειτονιές της Αθήνας, ενθαρρύνοντας τους κατοίκους να ανακαλύψουν ξανά την πόλη τους.

Σε στενή συνεργασία με τον Δήμο Αθηναίων, το Ίδρυμα Ωνάση προχωρά στην υλοποίηση νέων έργων που ενισχύουν τη λειτουργικότητα και την αισθητική της πόλης. Ανάμεσά τους είναι η αναβάθμιση του φωτισμού της διαδρομής από τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου έως την Αποστόλου Παύλου, με την υπογραφή της Ελευθερίας Ντεκώ, η οποία, πέρα από τον φωτισμό του γλυπτού του Καβάφη, έχει επιμεληθεί και τον ανανεωμένο φωτισμό της Ακρόπολης τον Σεπτέμβριο του 2020, ένα έργο του Υπουργείου Πολιτισμού, που πραγματοποιήθηκε με δωρεά και ανάθεση του Ιδρύματος Ωνάση και έχει αποσπάσει διεθνή βραβεία. Το νέο φωτιστικό αποτύπωμα, μόλις ολοκληρωθεί, θα έχει ως στόχο να αναδείξει έναν από τους πιο εμβληματικούς περιπάτους της Αθήνας, ενισχύοντας την εμπειρία του δημόσιου χώρου.

Παράλληλα, υλοποιούνται παρεμβάσεις ανάπλασης στις οδούς Αισχίνου και Φρυνίχου, με στόχο την αναβάθμιση της καθημερινής εμπειρίας του δημόσιου χώρου. Στο πλαίσιο αυτό, ολοκληρώνεται σύντομα η ανάπλαση της οδού Αισχίνου, όπου ξεχωρίζουν οι μπρούτζινες πλάκες-χαρακτικά που διατρέχουν τον δρόμο και φέρουν στίχους του Κ. Π. Καβάφη από το ποίημα «Η Πόλις». Οι πρωτοβουλίες αυτές έρχονται να προστεθούν στις αστικές παρεμβάσεις που έχουν ήδη υλοποιηθεί από το Ίδρυμα Ωνάση σε σημεία όπως το Πάρκο Ραγκαβά, η πλατεία Αυδή, το Άλσος Λογγίνου και τα Κέντρα Νεότητας στον Νέο Κόσμο και το Δουργούτι, ενισχύοντας τη σύνδεση των κατοίκων με την πόλη και την παρουσία του πράσινου στην καθημερινότητα.