«Δεν μεγαλώνουμε ρομποτάκια»:Η Μιράντα Παπαδοπούλου εξηγεί γιατί υποτιμάμε τα δικαιώματα των παιδιών
Η πρόεδρος του Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδιού, Μιράντα (Μυροφόρα) Παπαδοπούλου, μιλά στο queen.gr για το δικαίωμα των παιδιών να εκφράζονται, να διεκδικούν και να συμμετέχουν ισότιμα σε έναν κόσμο που συχνά αποφασίζει για εκείνα χωρίς εκείνα.
Λέμε πως τα παιδιά είναι το μέλλον, αλλά πόσο χώρο τους αφήνουμε στο παρόν; Πόσο πραγματικά ακούμε τη γνώμη τους, σεβόμαστε τις ανάγκες τους και αναγνωρίζουμε το δικαίωμά τους να έχουν λόγο στις αποφάσεις που τα αφορούν;
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα για τα Δικαιώματα του Παιδιού, εστιάζουμε σε όσα εξακολουθούν να αποτελούν ζητούμενα για την παιδική ηλικία, παρά τη θεσμική κατοχύρωσή τους: την ουσιαστική συμμετοχή των παιδιών στις αποφάσεις που τα αφορούν, τον σεβασμό της προσωπικότητας και της ιδιωτικότητάς τους, το δικαίωμα στο παιχνίδι και στον ελεύθερο χρόνο, αλλά και τη δυνατότητά τους να εκφράζουν ελεύθερα τη γνώμη τους, να αμφισβητούν και να διεκδικούν. Γιατί, πίσω από τις καθημερινές μας συνήθειες και τις αντιλήψεις που συχνά αναπαράγουμε χωρίς να το συνειδητοποιούμε, κρύβονται συμπεριφορές που περιορίζουν την αυτονομία των παιδιών και υποβαθμίζουν τη φωνή τους.
Πόσο έτοιμοι είμαστε, τελικά, να τα αντιμετωπίσουμε ως ισότιμα μέλη της κοινωνίας και όχι απλώς ως ανθρώπους που προετοιμάζονται για την ενήλικη ζωή; Η Μιράντα (Μυροφόρα) Παπαδοπούλου, πρόεδρος του Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδιού, σε συνέντευξή της στο queen.gr αναδεικνύει τις προκλήσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν στην αναγνώριση και την εφαρμογή των παιδικών δικαιωμάτων, επισημαίνοντας την ευθύνη της Πολιτείας, της οικογένειας και της εκπαιδευτικής κοινότητας.
Μια συζήτηση που μας καλεί να επανεξετάσουμε τη στάση μας απέναντι στα παιδιά και να αναγνωρίσουμε ότι ο σεβασμός στη γνώμη, τις ανάγκες και την προσωπικότητά τους δεν είναι απλώς ζήτημα καλής πρόθεσης αλλά θεμελιώδες δικαίωμά τους.
pexels.com/ Dmitry Ovsyannikov
Λέμε συχνά ότι τα παιδιά είναι το μέλλον, αλλά σπάνια τα αντιμετωπίζουμε ως ισότιμους συνομιλητές στο παρόν. Γιατί δυσκολευόμαστε τόσο να πάρουμε στα σοβαρά τη γνώμη τους;
Στο Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού θεωρούμε ότι τα παιδιά είναι το παρόν και όχι μόνο το μέλλον. Η φράση «δεν είναι παιδιά, είναι άνθρωποι» του μεγάλου Πολωνοεβραίου μεταξύ άλλων παιδαγωγού, ιατρού και κοινωνικού ακτιβιστή, Γιάνους Κόρτσακ, στα διδάγματα του οποίου βασίστηκε η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, αποδεικνύει ακριβώς αυτήν την προσέγγιση. Οφείλουμε να προσεγγίζουμε τα παιδιά ως ισότιμα μέλη της κοινωνίας μας και η Πολιτεία έχει την υποχρέωση να λαμβάνει σοβαρά υπόψιν της την άποψή των παιδιών για κάθε θέμα που τα αφορά, όπως άλλωστε επιτάσσει το άρθρο 12 της Σύμβασης. Ένας βασικός λόγος που συντείνει στη δυσκολία των ενηλίκων να λαμβάνουμε υπόψιν μας τη γνώμη των παιδιών είναι η αντίληψη μας ότι τα παιδιά είναι αποκλειστικά αποδέκτες προστασίας και φροντίδας, αντί για ενεργά υποκείμενα δικαιωμάτων, όπως προβλέπεται από τη Σύμβαση. Ως εκ τούτου δεν δημιουργούμε διαδικασίες φιλικές προς τα παιδιά και ανάλογα με την ηλικία τους, ούτως ώστε να είμαστε σε θέση να τα ακούμε. Περαιτέρω, κατά τη γνώμη μας είναι πολύ σημαντικό το γεγονός ότι η Σύμβαση δεν έχει εισαχθεί στα σχολικά εγχειρίδια όλων των τάξεων από το νηπιαγωγείο μέχρι το Λύκειο προκειμένου τα παιδιά να γνωρίζουν τα δικαιώματα τους και να είναι σε θέση να τα διεκδικούν. Η άποψή μας είναι ότι αν τα παιδιά γνωρίζουν τα δικαιώματα τους θα εκπαιδεύσουν και τον ενήλικο πληθυσμό να μάθει να τα ακούει. Εξάλλου, απαιτούνται στοχευμένα μέτρα προσβασιμότητας, υποστήριξης και εκπροσώπησης, ώστε να ακούγονται όχι μόνο τα παιδιά που είναι ήδη σε θέση να διεκδικήσουν χώρο, αλλά και εκείνα που παραμένουν αόρατα.
Υπάρχει μια φράση που ακούμε συχνά: «Όταν μεγαλώσεις, θα καταλάβεις». Μήπως, τελικά, με αυτή τη νοοτροπία ακυρώνουμε τη φωνή των παιδιών;
Δυστυχώς η φράση αυτή υποδηλώνει μια υποτίμηση και απηχεί προσεγγίσεις, πεποιθήσεις και νοοτροπία αρκετά παλαιότερων ετών μη λαμβάνοντας υπόψη νεότερες παιδαγωγικές μεθόδους και προσεγγίσεις, βάση των οποίων οι ενήλικες οφείλουμε να συζητάμε και να εξηγούμε στα παιδιά ανάλογα βέβαια πάντα με την ωριμότητα τους δύσκολα ζητήματα, όπως θέματα διακρίσεων, συναίνεσης, σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, πολέμου κλπ. Ακόμα και σε τυχόν αποφάσεις που θα πρέπει να ληφθούν και είναι για το καλό των παιδιών θα πρέπει τα παιδιά να ακούγονται ισότιμα και να υπάρχει η απαραίτητη εξήγηση πριν τη λήψη της απόφασης. Το γεγονός ότι έχουν το δικαίωμα να ακούγονται δεν σημαίνει ότι θα γίνει και το δικό τους, όμως υπάρχει περίπτωση να έχουν μια πολύ καλή σκέψη ή λύση που δεν έχουμε σκεφτεί οι ενήλικες, ή ακόμα και κατανόηση και επιβεβαίωση των σκέψεων μας. Παράλληλα, όλη η διαδικασία της συζήτησης και όχι της επιβολής απόψεων και αποφάσεων εκπαιδεύει τα παιδιά, τα προετοιμάζει για την ενήλικη ζωή τους και τους δίνει εφόδια για να αντιμετωπίζουν αντίστοιχες καταστάσεις.
pexels.com/ kaboompics.com
Αν δίναμε σε ένα παιδί τη δυνατότητα να αξιολογήσει τον κόσμο που του έχουμε φτιάξει, τι πιστεύετε ότι θα μας καταλόγιζε πρώτο;
Βλέποντας τις πολυάριθμες διαδηλώσεις σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες τόσο από την μαθητική κοινότητα, όσο και από την νεολαία, φαίνεται ότι πολλά δεν πηγαίνουν σωστά σε παγκόσμιο επίπεδο σε σχέση με τον κόσμο που έχουμε φτιάξει. Ζητήματα σχετικά με την εκπαίδευση, τις ένοπλες συρράξεις, την προστασία του περιβάλλοντος, την διαφάνεια και την αναξιοπιστία των κρατικών θεσμών, την βία και την κακοποίηση, την παραπληροφόρηση και την υπερπληροφόρηση καθημερινά κατακλύζουν τα παιδιά. Με βάση τα παραπάνω μάλλον θα μας καταλόγιζε ότι έχουμε φτιάξει έναν κόσμο στον οποίο τα παιδιά δεν είναι παρόντα, δεν ακούγονται αλλά αντίθετα τα δικαιώματα τους στη ζωή, την ανάπτυξη και τον ελεύθερο χρόνο όλο και συρρικνώνονται.
Ποια είναι η πιο συνηθισμένη παραβίαση δικαιωμάτων των παιδιών που περνά απαρατήρητη στην ελληνική κοινωνία επειδή έχουμε συνηθίσει να τη θεωρούμε φυσιολογική;
Η συνηθέστερη παραβίαση που μάλιστα θα μπορούσαμε να πούμε ότι συχνά δεν γίνεται αντιληπτή από τα ίδια τα παιδιά, είναι αυτή του δικαιώματος στον ελεύθερο χρόνο. Στη σημερινή εποχή με τους ταχύτατους ρυθμούς στου οποίους ζούμε, με το κυνήγι των βαθμών και της συνεχούς επιτυχίας, καθώς και της συστηματικής ένταξης των παιδιών σε υποχρεώσεις και δραστηριότητες με σκοπό να γεμίζει το καθημερινό τους πρόγραμμα για να μην μένουν πίσω σε σύγκριση με τα υπόλοιπα παιδιά, τείνουμε να ξεχνούμε ότι πρωτίστως είναι παιδιά και έχουν δικαίωμα στο παιχνίδι. Πολλές φορές τα ίδια τα παιδιά θεωρώντας ότι κάνουν κάτι επειδή τους το ζήτησαν οι γονείς τους δεν σκέφτονται πως θα ήθελαν να αξιοποιούν τον χρόνο τους γιατί δεν έχουν καν τον χρόνο να αφιερώσουν τη σκέψη τους σε αυτό γυρνώντας κατάκοπα από το καθημερινό τους πρόγραμμα. Το γεγονός αυτό οφείλει πρωτίστως να προβληματίσει τους γονείς και τον χρόνο που περνούν δημιουργικά με τα παιδιά τους και την προτεραιότητα που θα πρέπει να δίνεται στα ίδια τα παιδιά να έχουν ελεύθερο χρόνο αφενός και να επιλέγουν πως θα τον περνούν, ακόμα και χωρίς να κάνουν κάτι, αφετέρου. Για να κατανοήσει ένα παιδί τι θέλει, πρέπει να έχει τον χρόνο να επεξεργαστεί νοητικά ότι του συμβαίνει και ότι αντιλαμβάνεται από τον περίγυρό του.
Μιλάμε για την παιδική κακοποίηση, την παραμέληση και τον σχολικό εκφοβισμό, αλλά υπάρχουν και πιο αθόρυβες μορφές παραβίασης των δικαιωμάτων ενός παιδιού, όπως η διαρκής υποτίμηση της γνώμης του ή η έλλειψη προσωπικού χώρου. Ποιες από αυτές θεωρείτε πιο σημαντική;
Κατά τη γνώμη μας δεν υπάρχει βαρύτητα μεταξύ των παραβιάσεων των δικαιωμάτων ενός παιδιού, παρότι σίγουρα υπερισχύει το δικαίωμα στη ζωή και την ανάπτυξη, καθώς χωρίς αυτό δεν μπορούν να υπάρξουν τα υπόλοιπα δικαιώματα. Για όλα τα υπόλοιπα δικαιώματα όμως είναι πολύ σημαντικό να μην θεωρούμε κάποια παραβίαση πιο σημαντική από κάποια άλλη. Ειδικά παραβιάσεις όπως η υποτίμηση της γνώμης των παιδιών ή η έλλειψη προσωπικού χώρου αποτελούν μέρος της κακοποίησης, της παραμέλησης και του σχολικού εκφοβισμού και δεν μπορούν να εξετάζονται ατομικά, αλλά στο σύνολό τους.
Πώς προστατεύεται το δικαίωμα ενός παιδιού να έχει μια ιδιωτική ζωή, όταν η παιδική του ηλικία μπορεί να έχει καταγραφεί στα social media των γονιών του πριν καν μάθει να μιλά;
Κατ’ αρχήν η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού αναφέρεται στο άρθρο 16 για το δικαίωμα του παιδιού στην ιδιωτικότητα. Με βάση το άρθρο αυτό κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να προστατεύεται από κάθε επέμβαση στην ιδιωτική του ζωή, ακόμα και από μέλη της οικογένειάς του και άρα και από τους γονείς του και μάλιστα εν αγνοία του. Από την άλλη πλευρά έχουμε την εθνική νομοθεσία για την άσκηση της γονικής μέριμνας, οπότε οιπρακτικές αυτές είναι, θα μπορούσαμε να πούμε, νομικά οριακές. Περαιτέρω, πλην της Σύμβασης είναι σε ισχύ ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία των Προσωπικών Δεδομένων, ο GDPR, που περιγράφει τη διαδικασία ενημέρωσης και κυρίως την συγκατάθεση που πρέπει να υπάρχει από το πρόσωπο το οποίο εμφανίζεται σε βίντεο ή φωτογραφίες. Σε κάθε περίπτωση, σαν πρακτική σίγουρα μπορεί να θεωρηθεί αντίθετη με τις πολιτικές διασφάλισης παιδιών και κυρίως εγκυμονεί την προφανή έκθεσή τους σε κίνδυνο όπως μπορούμε να δούμε σε σχετική καμπάνια της Εθνικής Αρχής της Ιρλανδίας για την προστασία προσωπικών δεδομένων και σε αντίστοιχη καμπάνια της γερμανικής εταιρίας T-mobile.
Μήπως,τελικά, στην προσπάθειά μας να μεγαλώσουμε παιδιά που θα είναι ευγενικά, υπάκουα και «καλά», ξεχνάμε να τους μάθουμε ότι έχουν δικαίωμα να διεκδικούν, να αμφισβητούν και να υπερασπίζονται τον εαυτό τους;
Όπως αναφέραμε και προηγουμένως για να μπορείς να υπερασπιστείς κάποια αξία και να αντιταχθείς σε κάποια παραβίαση πρέπει να την γνωρίζεις, κάτι που δυστυχώς φαίνεται πως απέχει από τα σχολικά μας εγχειρίδια, τα οποία συνειδητά δεν περιλαμβάνουν ενότητες και ώρες αφιερωμένες στη συζήτηση σχετικά με τα δικαιώματα των παιδιών. Αντιθέτως, περισσότερο ακούγεται σε συζητήσεις ότι τα παιδιά έχουν μόνο δικαιώματα και δεν γίνεται λόγος για τις υποχρεώσεις τους. Σκοπός της Πολιτείας είναι η απόλαυση του συνόλου των δικαιωμάτων από τα παιδιά, ενώ των ενηλίκων η ορθή διαπαιδαγώγηση με έμφαση στην αποδοχή, την καταπολέμηση των διακρίσεων, την αλληλεγγύη και την βοήθεια στον συνάνθρωπό τους. Τα παιδιά δεν ρυθμίζονται για να γίνουν ρομποτάκια και να υπακούν σε εντολές, αλλά αντίθετα πρέπει να αναπτύσσουν την κριτική τους σκέψη και να αντιδρούν όταν υπάρχουν παραβιάσεις που δεν αφορούν τα ίδια απαραίτητα, αλλά και τα συνομήλικα τους παιδιά. Μόνο τότε θα αποτελέσουν μέλη μιας δημοκρατικής κοινωνίας.
Αν είχατε απέναντί σας ένα παιδί που δεν γνωρίζει τι σημαίνει η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, πώς θα του εξηγούσατε ότι έχει δικαιώματα και ότι η γνώμη του μετράει;
Θα χρησιμοποιούσαμε το βιβλίο μας «Έχω Δικαίωμα; Έχω Δικαίωμα!», το πρώτο ενημερωτικό βιβλίο για παιδιά σε μορφή κόμικς με γλώσσα απλή και φιλική προς τα παιδιά που μπορεί να αξιοποιηθεί ως εξαιρετικό εργαλείο από γονείς, εκπαιδευτικούς και γενικά κάθε ενήλικο άτομο. Μέσω απλών παραδειγμάτων διεκδίκησης και της εξαιρετικής εικονογράφησης το παιδί αντιλαμβάνεται την ύπαρξη και το περιεχόμενο της Σύμβασης και με εύγλωττο τρόπο τη σημασία ακρόασης της γνώμης του.
Αν θέλεις να μάθεις αναλυτικά να μάθεις για τα δικαιώματα των παιδιών, μπορείς να τα βρεις εδώ.