Το κρυφό νόημα του να τραβάμε φωτογραφίες: Τι αποκαλύπτουν το smartphone και η μνήμη για εμάς
Δεν φωτογραφίζουμε για να θυμόμαστε απλώς, αλλά για να επιβεβαιώσουμε ότι μια στιγμή μας ανήκε και ότι άξιζε να μείνει.
Η παρόρμηση να τραβήξουμε μια φωτογραφία τη στιγμή που κάτι μας συγκινεί δεν είναι τυχαία ούτε αθώα. Δεν πρόκειται απλώς για συνήθεια της ψηφιακής εποχής ή για αποτέλεσμα τεχνολογικής ευκολίας. Η φωτογράφιση λειτουργεί ως ψυχολογικός μηχανισμός, βαθιά συνδεδεμένος με τη μνήμη, την προσοχή και την ανάγκη νοηματοδότησης της εμπειρίας.
Παρότι γνωρίζουμε ότι εικόνες τοπίων, προσώπων και στιγμών υπάρχουν ήδη σε αφθονία στο διαδίκτυο, η ανάγκη να δημιουργήσουμε τη «δική μας» εκδοχή παραμένει έντονη. Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι ο εγκέφαλος δεν ενδιαφέρεται τόσο για την αντικειμενική ποιότητα της εικόνας, όσο για τη σχέση που αυτή έχει με την προσωπική εμπειρία. Η φωτογραφία δεν καταγράφει απλώς αυτό που βλέπουμε, αλλά σηματοδοτεί αυτό που επιλέγουμε να κρατήσουμε.
Πώς η μουσική ενισχύει τον εγκέφαλο και την ποιότητα ζωής
Γιατί οι πολιτικές συζητήσεις καταλήγουν πάντα σε αδιέξοδο και γιατί ξεκινάνε από το λάθος σημείο
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργεί ως φίλτρο.
Καθημερινά βομβαρδίζεται από ερεθίσματα και αναγκάζεται να αποφασίζει τι αξίζει προσοχής και τι μπορεί να χαθεί. Όταν μια στιγμή φορτίζεται συναισθηματικά ή αποκτά προσωπικό νόημα, επισημαίνεται ως σημαντική. Η φωτογραφία λειτουργεί ως πράξη κατοχύρωσης αυτής της σημασίας. Δηλώνει ότι «αυτό άξιζε να μείνει».
Σε αυτό το πλαίσιο, η εικόνα γίνεται γέφυρα ανάμεσα στην υποκειμενική εμπειρία και τον εξωτερικό κόσμο. Δεν αποτυπώνει μόνο το γεγονός, αλλά και τη συμμετοχή σε αυτό. Γι’ αυτό και σε συλλογικές εμπειρίες, όπως ένα ηλιοβασίλεμα, μια συναυλία ή μια διαδήλωση, εκατοντάδες άνθρωποι σηκώνουν σχεδόν ταυτόχρονα τα κινητά τους. Η φωτογραφία δεν αφορά μόνο το αντικείμενο, αλλά και την παρουσία, το «ήμουν κι εγώ εκεί».
Η λειτουργία αυτή της εικόνας γίνεται ακόμη πιο σαφής αν εξεταστεί σε σχέση με τη μνήμη.
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη έχει δείξει ότι η μνήμη δεν είναι στατική αποθήκη πληροφοριών, αλλά ανακατασκευαστική διαδικασία. Κάθε φορά που θυμόμαστε κάτι, το ξαναχτίζουμε, συχνά με τη βοήθεια εξωτερικών ερεθισμάτων. Οι φωτογραφίες λειτουργούν ως τέτοια ερεθίσματα, αγκυρώνοντας την ανάμνηση και ενεργοποιώντας συναισθηματικά ίχνη που διαφορετικά θα χάνονταν.
Δεν είναι τυχαίο ότι μια παλιά εικόνα μπορεί να επαναφέρει όχι μόνο γεγονότα, αλλά και το συναισθηματικό κλίμα μιας στιγμής. Ένα χρώμα, μια στάση σώματος, ένα φόντο αρκούν για να αναδυθεί ένα συναίσθημα που θεωρούνταν ξεχασμένο. Ο εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος να ανταποκρίνεται σε αυτές τις απρόσμενες αναβιώσεις, γιατί ενισχύουν την αίσθηση συνέχειας της ταυτότητας.
Στην Ελλάδα, όπου η συλλογική μνήμη, η οικογένεια και το βίωμα έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα, η φωτογραφία αποκτά πρόσθετη σημασία.
Τα ψηφιακά άλμπουμ αντικαθιστούν σταδιακά τα παραδοσιακά οικογενειακά συρτάρια με τις εκτυπωμένες φωτογραφίες, όμως η λειτουργία τους παραμένει παρόμοια. Γάμοι, βαφτίσεις, τραπέζια, καλοκαιρινές στιγμές, διακοπές σε νησιά, όλα καταγράφονται όχι μόνο για να θυμηθούν, αλλά για να επιβεβαιωθούν ως κομμάτι μιας κοινής αφήγησης.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντείνουν αυτή τη διαδικασία. Συχνά γίνεται λόγος για τον «επιμελημένο» ψηφιακό εαυτό σε αντίθεση με έναν υποτιθέμενο αυθεντικό εσωτερικό εαυτό. Ωστόσο, αυτή η διάκριση είναι υπεραπλουστευτική. Οι εικόνες που επιλέγονται, ακόμη κι όταν είναι εξιδανικευμένες, δεν είναι ψευδείς. Εκφράζουν επιθυμίες, αξίες και κατευθύνσεις. Δεν δείχνουν απαραίτητα ποιοι είμαστε κάθε στιγμή, αλλά ποιοι προσπαθούμε να γίνουμε.
Η φιλοσοφία του Ζαν Πολ Σαρτρ προσφέρει εδώ ένα χρήσιμο πλαίσιο.
Ο άνθρωπος δεν ταυτίζεται ποτέ πλήρως με τον εαυτό του, γιατί υπάρχει πάντα απόσταση ανάμεσα σε αυτό που είναι και σε αυτό που επιδιώκει να γίνει. Αυτή η απόσταση δεν αποτελεί αδυναμία, αλλά προϋπόθεση ελευθερίας. Οι φωτογραφίες κατοικούν ακριβώς σε αυτό το κενό. Δεν καταγράφουν μόνο το παρόν, αλλά και την προσδοκία.
Από γνωστική σκοπιά, αυτό είναι απολύτως αναμενόμενο. Ο εγκέφαλος διαμορφώνει συνεχώς μοντέλα του εαυτού, συνδέοντας παρελθόν, παρόν και πιθανό μέλλον. Οι εικόνες συμβάλλουν ενεργά σε αυτή τη διαδικασία. Αυτό που φωτογραφίζεται, αυτό που διατηρείται, αυτό που μοιράζεται, αποκαλύπτει τι θεωρείται σημαντικό και τι αξίζει χώρο στη μνήμη.
Ένα ηλιοβασίλεμα, λοιπόν, δεν φωτογραφίζεται μόνο για την αισθητική του αξία.
Φωτογραφίζεται για να επιβεβαιωθεί μια σχέση με τον κόσμο, για να μειωθεί έστω προσωρινά η απόσταση ανάμεσα στην εσωτερική εμπειρία και την εξωτερική πραγματικότητα. Η εικόνα λειτουργεί ως απόδειξη ότι η στιγμή είχε νόημα.
Η προσοχή στο τι μας ωθεί να πατήσουμε το κουμπί της λήψης μπορεί να αποδειχθεί αποκαλυπτική. Φύση, άνθρωποι, γνώση, συντροφικότητα, χαρά, επιθυμία, προσδοκία. Όλα αφήνουν ψηφιακά ίχνη. Και αυτά τα ίχνη, περισσότερο απ’ όσο συχνά αντιλαμβανόμαστε, αποκαλύπτουν όχι μόνο τι θυμόμαστε, αλλά και τι έχει ήδη αποφασίσει ο εγκέφαλος ότι αξίζει να κρατήσει.
Bloggers
