Η Θεσσαλονίκη συζητά την «ανεπαίσθητη λήθη»: Το AI μπορεί να μας μάθει τα πάντα, εκτός απ΄όσα αγνοεί

Έχουμε καταφέρει κάτι αρκετά εντυπωσιακό ως ανθρωπότητα: δημιουργήσαμε μηχανές ικανές να επεξεργάζονται ασύλληπτες ποσότητες πληροφοριών και τώρα προσπαθούμε να καταλάβουμε αν, στην προσπάθειά τους να μας εξυπηρετήσουν, θα μας κάνουν λιγότερο περίεργους. Το παράδοξο αξίζει την προσοχή μας, ειδικά από τη στιγμή που έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε την ταχύτητα μιας απάντησης ως ένδειξη της ποιότητάς της. Ρωτάμε, λαμβάνουμε μια καλογραμμένη εξήγηση και συνεχίζουμε τη ζωή μας, συνήθως χωρίς να αναρωτηθούμε ποιος επέλεξε τις πληροφορίες που τη συγκροτούν και ποιες άλλες θα μπορούσαν να είχαν πάρει τη θέση τους.

Αυτό ακριβώς το ζήτημα αποκτά επιστημονική διάσταση στο 32ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών, που διοργανώνει το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας από τις 9 έως τις 11 Νοεμβρίου 2026, στο Συνεδριακό Κέντρο «Νικόλαος Γερμανός» της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης. Με κεντρικό θέμα «Βιβλιοθήκες με Ανθρώπινη Νοημοσύνη: δεδομένα, μηχανές και άνθρωποι σε ένα ανοιχτό περιβάλλον γνώσης», το συνέδριο εξετάζει τη θέση του ανθρώπου σε ένα περιβάλλον όπου η τεχνολογία συμμετέχει όλο και περισσότερο στην οργάνωση και στην πρόσβαση στην πληροφορία.

Την Τετάρτη 11 Νοεμβρίου, στις 09:30, στην Κύρια Αίθουσα Α΄, η Βασιλική Γεροντοπούλου, συντονίστρια της Ωνασείου Βιβλιοθήκης, θα παρουσιάσει την εισήγηση «Αναζητώντας τις βιβλιοθηκονομικές αξίες: Μεταξύ λογικής και ευαισθησίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης». Σύμφωνα με την επίσημη περίληψη, η εισήγησή της εξετάζει την αλγοριθμική μεροληψία υπέρ της δημοτικότητας, γνωστή ως popularity bias, και εισάγει την έννοια της «ανεπαίσθητης λήθης» για να περιγράψει τον κίνδυνο σταδιακής περιθωριοποίησης πηγών γνώσης μέσα από τον τρόπο με τον οποίο αυτές προβάλλονται και ιεραρχούνται.

Με απλά λόγια, το γεγονός ότι μια πληροφορία είναι διαθέσιμη δεν σημαίνει ότι έχουμε πραγματικά την ευκαιρία να τη συναντήσουμε. Και κάπου εδώ η συζήτηση παύει να αφορά αποκλειστικά τις βιβλιοθήκες.

Η δημοτικότητα απέκτησε αλγόριθμο. Η αλήθεια δεν έχει ακόμη εξασφαλίσει θέση

Η λογική της δημοτικότητας μάς είναι ήδη οικεία. Τα social media μάς έχουν εκπαιδεύσει να συναντάμε συχνότερα όσα συγκεντρώνουν προσοχή, προκαλούν αντιδράσεις και επιβεβαιώνουν τις προτιμήσεις μας. Το γεγονός ότι κάτι εμφανίζεται διαρκώς μπροστά μας τού προσδίδει μια παράξενη αίσθηση σημασίας, ακόμη κι όταν η μοναδική του αξία είναι ότι κατάφερε να τραβήξει περισσότερα βλέμματα.

Η αλγοριθμική μεροληψία υπέρ της δημοτικότητας μπορεί να δημιουργήσει αντίστοιχες ανισορροπίες στην πρόσβαση στη γνώση. Όταν ένα σύστημα ευνοεί τις ήδη γνωστές και ευρέως αναγνωρισμένες πηγές, οι λιγότερο προβεβλημένες δυσκολεύονται να αποκτήσουν ορατότητα. Μια επιστημονική εργασία με περιορισμένη απήχηση, ένα τοπικό ιστορικό αρχείο ή μια μαρτυρία που δεν εντάχθηκε ποτέ στην κυρίαρχη αφήγηση κινδυνεύουν να παραμείνουν στο περιθώριο, ακόμη κι αν περιέχουν πληροφορίες εξαιρετικής αξίας.

Αυτός είναι ο μηχανισμός που εξετάζει η Γεροντοπούλου στην περίληψη της εισήγησής της. Δεν υποστηρίζει ότι κάθε σύστημα τεχνητής νοημοσύνης λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο ούτε ότι η περιθωριοποίηση είναι αναπόφευκτη. Θέτει, όμως, ένα θεμελιώδες ερώτημα για τις αποφάσεις που μέχρι πρόσφατα απαιτούσαν ανθρώπινη κρίση και πλέον μπορούν να μετατραπούν σε υπολογιστικές διαδικασίες.

Η διαφορά έχει σημασία. Η γνώση δεν είναι διαγωνισμός δημοτικότητας, όσο κι αν έχουμε συνηθίσει να μετράμε σχεδόν τα πάντα με όρους επισκεψιμότητας, απήχησης και αποτελεσματικότητας. Η Ιστορία, η επιστήμη και ο πολιτισμός προχώρησαν πολλές φορές χάρη σε ανθρώπους που δεν συγκέντρωναν ιδιαίτερη προσοχή την εποχή τους. Αν η αναγνωρισιμότητα αποκτήσει υπερβολική βαρύτητα στον τρόπο με τον οποίο αναζητούμε πληροφορίες, κινδυνεύουμε να κληρονομήσουμε τις παλιές μας προκαταλήψεις σε πολύ πιο εξελιγμένη τεχνολογική συσκευασία.

Για να ξεχαστεί κάτι, δεν χρειάζεται πλέον να εξαφανιστεί

Η «ανεπαίσθητη λήθη» είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα έννοια επειδή μετατοπίζει τη συζήτηση από τη διαγραφή στην ορατότητα. Παραδοσιακά, όταν μιλούσαμε για απώλεια της γνώσης, σκεφτόμασταν κατεστραμμένα αρχεία, απαγορευμένα βιβλία, λογοκρισία και οργανωμένες προσπάθειες παραχάραξης της Ιστορίας. Η σημερινή πρόκληση μπορεί να είναι πολύ λιγότερο θεαματική.

Μια πληροφορία ενδέχεται να παραμένει αποθηκευμένη, προσβάσιμη και απολύτως νόμιμη, αλλά να υποχωρεί τόσο χαμηλά στην ιεράρχηση ώστε ελάχιστοι να τη συναντούν. Δεν απαιτείται κάποιος να αποφασίσει συνειδητά την αποσιώπησή της. Αρκεί ένα σύστημα επιλογής και προτεραιοποίησης να αναπαράγει επίμονα συγκεκριμένα κριτήρια, μέχρι οι ήδη γνωστές αφηγήσεις να γίνονται ακόμη πιο ορατές και οι υπόλοιπες να χάνουν σταδιακά την παρουσία τους στη δημόσια γνώση.

Το πρόβλημα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα όταν αφορά ιστορικές μαρτυρίες, μειονοτικές αφηγήσεις, τοπική ιστορία και παραγνωρισμένη επιστημονική έρευνα. Όσα δεν συγκέντρωσαν αρκετή προσοχή στο παρελθόν μπορεί να συνεχίσουν να μειονεκτούν και στο ψηφιακό μέλλον. Έτσι, μια τεχνολογία που υπόσχεται να διευρύνει την πρόσβαση στη γνώση ενδέχεται, υπό ορισμένες συνθήκες, να ενισχύσει τις ανισότητες που ήδη τη χαρακτηρίζουν.

Ας σκεφτούμε, για παράδειγμα, πόσες γυναίκες δημιουργοί, επιστήμονες και διανοούμενες χρειάστηκε να περιμένουν δεκαετίες για να αναγνωριστεί η συμβολή τους. Πόσες ιστορικές αφηγήσεις συγκροτήθηκαν χωρίς τη δική τους παρουσία και πόσο δύσκολο αποδείχθηκε να διορθωθούν εκ των υστέρων. Αν τα συστήματα αναζήτησης και παραγωγής γνώσης στηρίζονται υπερβολικά σε όσα έχουν ήδη καταγραφεί, αναγνωριστεί και προβληθεί, η τεχνολογία μπορεί να αναπαράγει αυτή την ανισότητα με αξιοθαύμαστη ταχύτητα και απόλυτη επαγγελματική ευγένεια.

Το AI απαντά. Ποιος ελέγχει την ερώτηση που δεν κάναμε;

Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν μεταφερθεί στην καθημερινή μας σχέση με την τεχνητή νοημοσύνη. Έχουμε συνηθίσει να αξιολογούμε τα εργαλεία AI με βάση την ακρίβεια των απαντήσεών τους, τις λεγόμενες «παραισθήσεις», τα πραγματολογικά λάθη και τις ανύπαρκτες πηγές. Πρόκειται για σοβαρά προβλήματα, τα οποία μπορούμε τουλάχιστον να αναγνωρίσουμε όταν διαθέτουμε τα κατάλληλα μέσα διασταύρωσης.

Η επιλεκτική προβολή της γνώσης είναι πιο δύσκολο να εντοπιστεί. Μια απάντηση μπορεί να είναι σωστή ως προς όσα περιλαμβάνει και ταυτόχρονα περιορισμένη ως προς όσα παραλείπει. Μπορεί να παρουσιάζει την επικρατέστερη επιστημονική άποψη χωρίς να εξηγεί ότι το ζήτημα παραμένει ανοιχτό, να συνοψίζει ένα ιστορικό γεγονός χωρίς να αναδεικνύει λιγότερο γνωστές μαρτυρίες ή να αναπαράγει την καθιερωμένη ερμηνεία επειδή αυτή εμφανίζεται συχνότερα στις διαθέσιμες πηγές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παράλειψη συνιστά μεροληψία. Καμία απάντηση δεν μπορεί να περιλαμβάνει τα πάντα και η επιλογή πληροφοριών είναι αναπόφευκτη ακόμη και στην ανθρώπινη έρευνα. Το ουσιαστικό ερώτημα αφορά τα κριτήρια αυτής της επιλογής, τη δυνατότητα να τα εξετάσουμε και την προθυμία μας να αναζητήσουμε όσα δεν χωρούν στην πρώτη, βολική εξήγηση.

Για τη δημοσιογραφία, ειδικότερα, το ζήτημα είναι σχεδόν υπαρξιακό. Η δουλειά του δημοσιογράφου δεν εξαντλείται στη συγκέντρωση πληροφοριών που έχουν ήδη δημοσιευτεί. Περιλαμβάνει την αναζήτηση πηγών που δεν εμφανίζονται εύκολα, τη διασταύρωση αντικρουόμενων μαρτυριών και την αμφισβήτηση της κυρίαρχης εκδοχής όταν τα στοιχεία το επιβάλλουν. Αν αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε την πρώτη αλγοριθμική απάντηση ως ολοκληρωμένη έρευνα, θα έχουμε καταφέρει να κάνουμε την ενημέρωση γρηγορότερη και την περιέργειά μας αξιοσημείωτα πιο τεμπέλικη.

Η ανθρώπινη κρίση δεν είναι τεχνολογικό ελάττωμα

Η εισήγηση της Βασιλικής Γεροντοπούλου έχει μια σημαντική διάσταση που αξίζει να μη χαθεί μέσα στην εύκολη καταστροφολογία: αναγνωρίζει ότι η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναδείξει παραγνωρισμένες πηγές, να διευκολύνει την πρόσβαση σε δυσπρόσιτο υλικό και να συμβάλει στην ανάκτηση λησμονημένων πλευρών του πολιτισμικού παρελθόντος.

Αυτή η δυνατότητα είναι πραγματικά πολύτιμη. Εργαλεία που διευκολύνουν την αναζήτηση σε μεγάλα αρχεία, την επεξεργασία ιστορικών τεκμηρίων και τη σύνδεση πληροφοριών από διαφορετικές συλλογές μπορούν να προσφέρουν ευκαιρίες που προηγουμένως απαιτούσαν τεράστιο χρόνο και εξειδικευμένους πόρους. Το ζητούμενο είναι να μη συγχέουμε την τεχνολογική δυνατότητα με την εγγύηση ότι θα χρησιμοποιηθεί σωστά.

Στην περίληψη της μελέτης τίθεται επίσης το ζήτημα της απανθρωποποίησης των υπηρεσιών πληροφόρησης, όταν ο χρήστης αντιμετωπίζεται κυρίως ως σύνολο δεδομένων και προβλέψιμων συμπεριφορών. Πρόκειται για μια παρατήρηση που ξεπερνά κατά πολύ τον χώρο των βιβλιοθηκών. Η διαρκής προσπάθεια των ψηφιακών συστημάτων να προβλέπουν τι θέλουμε μπορεί να καταλήξει να περιορίζει τις ευκαιρίες μας να συναντήσουμε κάτι που δεν ξέραμε ότι μας ενδιαφέρει.

Οι βιβλιοθήκες, άλλωστε, δεν απέκτησαν την αξία τους επειδή μπορούσαν να μαντεύουν ποιο βιβλίο θα διαλέγαμε. Την απέκτησαν επειδή διατηρούσαν διαθέσιμα και εκείνα που δεν γνωρίζαμε ακόμη ότι άξιζε να αναζητήσουμε. Η πνευματική ελευθερία, η πολυφωνία και η συλλογική μνήμη αποτελούν θεμελιώδεις βιβλιοθηκονομικές αξίες ακριβώς επειδή η γνώση δεν μπορεί να περιορίζεται στις εκάστοτε προτιμήσεις της πλειοψηφίας.

Το συνέδριο της Θεσσαλονίκης θέτει, επομένως, ένα ζήτημα που αφορά τον τρόπο με τον οποίο θα μαθαίνουμε, θα ερευνούμε και θα θυμόμαστε τα επόμενα χρόνια. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει ένα εξαιρετικό εργαλείο πρόσβασης στην ανθρώπινη γνώση, αρκεί να εξακολουθούμε να εξετάζουμε ποια κριτήρια καθορίζουν όσα φτάνουν μπροστά μας.