Η Μαίρη Βέργου μάς θυμίζει ότι η ουσία του παιχνιδιού είναι να δίνεις χώρο στη δημιουργικότητα

Το παιχνίδι, ανεξάρτητα από την εποχή, τις μόδες ή την τεχνολογία, ήταν πάντα το πιο απαραίτητο κομμάτι στη ζωή των παιδιών. Είναι ο δικός τους τρόπος να καταλάβουν τον κόσμο, να μεγαλώσουν και να ονειρευτούν. Στην Αθήνα υπάρχει ένα μέρος που καταφέρνει να σε ταξιδέψει στο παρελθόν και, την ίδια στιγμή, να σου ανοίξει ένα παράθυρο στο σήμερα. Ο λόγος για το Μουσείο Μπενάκη Παιχνιδιών στο Παλαιό Φάληρο, που στεγάζει μερικές από τις σημαντικότερες συλλογές παιχνιδιών στην Ελλάδα και την Ευρώπη.

Αυτή η βιωματική σύνδεση με τα αντικείμενα είναι ίσως το πιο πολύτιμο στοιχείο μιας επίσκεψης εκεί. Τα παιχνίδια που φιλοξενούνται στις προθήκες του δεν είναι απλώς εκθέματα: εγείρουν έντονα συναισθήματα αλλά ταυτόχρονα προσφέρουν και γνώση. Αντανακλούν τις αξίες, τις αντιλήψεις και τις προσδοκίες της εποχής τους, βοηθώντας μας να κατανοήσουμε καλύτερα την κοινωνία που τα δημιούργησε. Πίσω από κάθε αντικείμενο κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία, μια προσωπική σχέση με το παιδί που το κράτησε κοντά του ως σύντροφο, όπως το εμβληματικό κουκλόσπιτο «La Maison De Gaulle» της Έλλης Σολομωνίδου-Μπαλάνου ή η σπουδαία συλλογή της Μαρίας Αργυριάδη που αποτελεί τον πυρήνα του μουσείου.

Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Παιχνιδιού, η αρχιτέκτων και υπεύθυνη του Μουσείου Μπενάκη Παιχνιδιού, Μαίρη Βέργου, μιλάει στο Queen.gr για τη φιλοσοφία πίσω από αυτά τα σπάνια αντικείμενα και εξηγεί πώς η απλότητα και το αυθόρμητο, ελεύθερο παιχνίδι μπορούν να βρουν τη θέση τους στη σύγχρονη ψηφιακή καθημερινότητα των παιδιών, αποδεικνύοντας ότι η ουσία του παιχνιδιού παραμένει ζωντανή και αναλλοίωτη στον χρόνο.

Ποιο είναι το πρώτο συναίσθημα που εισπράττετε συνήθως από τους ενήλικες επισκέπτες - και ειδικά τις μητέρες ή τις γιαγιάδες - όταν αντικρίζουν παιχνίδια των δικών τους παιδικών χρόνων; Υπάρχει κάποιο έκθεμα που λειτουργεί ως «χρονομηχανή»;

Το πρώτο συναίσθημα είναι σχεδόν πάντα η νοσταλγία, συχνά συνοδευόμενη από συγκίνηση. Πολλοί επισκέπτες σταματούν μπροστά στις προθήκες και αναφωνούν: «Το είχα κι εγώ αυτό!» ή «Τι μου θυμίσατε τώρα!». Εκείνη τη στιγμή το παιχνίδι παύει να είναι απλώς ένα έκθεμα και γίνεται φορέας προσωπικών αναμνήσεων.

Οι μητέρες και οι γιαγιάδες, ιδιαίτερα, αρχίζουν να αφηγούνται στα παιδιά και στα εγγόνια τους ιστορίες από τα δικά τους παιδικά χρόνια. Συχνά μοιράζονται αυτές τις αναμνήσεις και μαζί μας, προσφέροντας πολύτιμο υλικό για την τεκμηρίωση των συλλογών μας. Θα έλεγα ότι κάθε παιχνίδι λειτουργεί ως μια μικρή χρονομηχανή. Μεταφέρει τους επισκέπτες σε έναν κόσμο, γεμάτο αναμνήσεις από πρόσωπα, μυρωδιές και εικόνες. Αυτή η βιωματική σύνδεση είναι ίσως το πιο πολύτιμο στοιχείο μιας επίσκεψης στο Μουσείο Μπενάκη Παιχνιδιών. Παράλληλα, τα παιχνίδια εγείρουν συναισθήματα, αλλά ταυτόχρονα προσφέρουν και γνώση. Αντανακλούν τις αξίες, τις αντιλήψεις και τις προσδοκίες της εποχής τους και μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα την κοινωνία που τα δημιούργησε.

Ανάμεσα στα τόσα αντικείμενα της συλλογής, υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο παιχνίδι που η ιστορία της δωρεάς του ή η διαδρομή του μέχρι το μουσείο σάς έχει συγκινήσει βαθιά;

Πίσω από κάθε παιχνίδι κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία. Στο Μουσείο Μπενάκη Παιχνιδιών ζητάμε πάντοτε από τους δωρητές να συνοδεύουν τη δωρεά τους με ένα σύντομο ιστορικό, γιατί αυτό που κάνει κάθε παιχνίδι μοναδικό είναι η σχέση του με το παιδί που το έπαιξε και το κράτησε κοντά του ως σύντροφο της παιδικής του ηλικίας. Η μεγαλύτερη δωρεά στην ιστορία του μουσείου είναι εκείνη της συλλέκτριας και ερευνήτριας Μαρίας Αργυριάδη, η οποία το 1991 δώρισε περίπου 20.000 παιχνίδια και αντικείμενα παιδικής ηλικίας. Η συλλογή αυτή αποτελεί τον πυρήνα του Μουσείου Μπενάκη Παιχνιδιών. Για σαράντα χρόνια συγκέντρωνε παιχνίδια με πάθος και αφοσίωση, δημιουργώντας μία από τις σημαντικότερες συλλογές στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Όταν αποφάσισε να τη δωρίσει στο Μουσείο Μπενάκη για τη δημιουργία του Μουσείου Παιχνιδιών, δεν έδωσε μόνο χιλιάδες αντικείμενα, παρέδωσε μαζί τις ιστορίες τους, την έρευνά της και τη βαθιά της πίστη στην αξία του παιχνιδιού ως πολιτισμικού αγαθού. Μέσω της δικής της προσωπικής ιστορίας, μας μεταλαμπάδευσε την αγάπη της για τα παιχνίδια και τα παιδιά, μια αγάπη που, όπως η ίδια συνήθιζε να λέει, γεννήθηκε από μια απλή συμβουλή της μητέρας της όταν ήταν παιδί: «Φρόντιζε τα παιχνίδια σου, μην τα χαλάς». Νομίζω ότι μέσα σε αυτή τη φράση κρύβεται όλη η φιλοσοφία της συλλογής του Μουσείου Μπενάκη Παιχνιδιών: ο σεβασμός στο παιχνίδι όχι μόνο ως αντικείμενο, αλλά ως φορέα μνήμης, συναισθημάτων και πολιτισμού.

Αλλά δεν μπορώ να μην ξεχωρίσω και μία από τις δωρεές που με συγκινούν ιδιαίτερα με την ιστορία τους, αυτή του κουκλόσπιτου «La Maison De Gaulle», όπως το ονόμασε η δημιουργός του, η γνωστή σκηνογράφος και σκιτσογράφος Έλλη Σολομωνίδου-Μπαλάνου.

Η ιστορία του ξεκινά το 1940, όταν η μητέρα της εννιάχρονης τότε Έλλης, της έδωσε δύο μικρά έπιπλα κουκλόσπιτου με την προτροπή να φτιάξει και τα υπόλοιπα για το δωμάτιο της κούκλας της. Η μικρή Έλλη δεν αρκέστηκε σε ένα δωμάτιο. Μετέτρεψε, μέσα στα χρόνια που ακολούθησαν, μια βιβλιοθήκη σε ένα εντυπωσιακό κουκλόσπιτο, με 22 δωμάτια, δημιουργώντας έναν ολόκληρο μικρόκοσμο με έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία. Το κουκλόσπιτο αυτό τη συντρόφευσε για ογδόντα ολόκληρα χρόνια και εξελισσόταν μαζί της, ενσωματώνοντας στοιχεία από τη ζωή, τις εμπειρίες και τις αναμνήσεις της.

Όταν το δώρισε στο μουσείο και έφυγε «η οικία De Gaulle» από το δωμάτιό της, έγραψε στο ημερολόγιό της ότι ένιωσε σαν να της «ξερίζωσαν τα σωθικά», αλλά παρηγορήθηκε με τη σκέψη ότι «θα ζήσει πιο καλά εκεί, θα ζήσει για πάντα!». Νομίζω ότι αυτά τα λόγια αποτυπώνουν ιδανικά τι σημαίνει η δωρεά ενός παιχνιδιού: ένα προσωπικό κομμάτι ζωής μετατρέπεται σε κοινή πολιτιστική μνήμη.

Από αυτά τα γεμάτα ιστορία παιχνίδια του παρελθόντος, περνάμε στο σήμερα. Βλέπουμε τα σημερινά παιδιά να μεγαλώνουν σε ένα ψηφιακό περιβάλλον. Τι θεωρείτε ότι χάνουν και τι κερδίζουν σε σχέση με τις παλαιότερες γενιές που έπαιζαν με απλά παιχνίδια και πολλές φορές αυτοσχέδια;

Δεν πιστεύω ότι πρέπει να αντιπαραθέσουμε το παλιό με το νέο αλλά να βρούμε μια ισορροπία που να αξιοποιεί τα πλεονεκτήματα και των δύο κόσμων. Κάθε εποχή έχει τα δικά της μέσα έκφρασης και τα δικά της παιχνίδια, και μέσα από αυτά αντλούμε πολύτιμες πληροφορίες για την κοινωνία που τα δημιούργησε.

Ας μην ξεχνάμε ότι ένας από τους βασικούς ρόλους του παιχνιδιού είναι να μυήσει, όσο το δυνατόν πιο ομαλά, το παιδί στην ενήλικη ζωή του. Τα παιδιά σήμερα αποκτούν πολύ νωρίς εξοικείωση με την τεχνολογία, αναπτύσσουν νέες δεξιότητες και έχουν άμεση πρόσβαση σε έναν τεράστιο κόσμο γνώσης, πληροφορίας και δημιουργικότητας. Η εποχή μας το επιβάλλει, καθώς όλα λειτουργούν με μεγαλύτερη ταχύτητα και προσφέρουν πρωτόγνωρες ευκολίες. Δεν μου αρέσει να αφορίζω την τεχνολογία. Είναι μέρος της εξέλιξης και της καθημερινότητάς μας. Πιστεύω όμως ότι, ειδικά για τα παιδιά, η χρήση της χρειάζεται μέτρο και καθοδήγηση.

Από την άλλη πλευρά, υπάρχει ο κίνδυνος να περιοριστούν οι ευκαιρίες για αυθόρμητο και ελεύθερο παιχνίδι. Τα απλά ή αυτοσχέδια παιχνίδια του παρελθόντος άφηναν περισσότερο χώρο στη φαντασία, στην επινόηση κανόνων και στη συνεργασία. Η ισορροπία ανάμεσα στις δυνατότητες της τεχνολογίας και στο ελεύθερο δημιουργικό παιχνίδι είναι αυτή που μπορεί να προσφέρει τις πιο ουσιαστικές εμπειρίες.

Με βάση αυτή τη σύγκριση, και ξέροντας πόσο δύσκολο είναι για μια σύγχρονη μαμά να κρατήσει ισορροπίες, πώς θα μπορούσαμε να επαναφέρουμε τη μαγεία και την απλότητα του παραδοσιακού παιχνιδιού στην καθημερινότητα ενός παιδιού σήμερα;

Η μαγεία του παιχνιδιού δεν βρίσκεται στα αντικείμενα, αλλά στον χρόνο και στην ελευθερία που δίνουμε στα παιδιά να δημιουργήσουν τον δικό τους κόσμο. Δεν χρειάζονται πολύπλοκα μέσα. Μια βόλτα στη φύση, ένα επιτραπέζιο παιχνίδι, λίγα υλικά για κατασκευές ή ακόμη και ένα απλό χαρτόκουτο μπορούν να γίνουν αφορμή για ατελείωτες ώρες δημιουργικού παιχνιδιού.

Εξίσου σημαντική θεωρώ και την επαφή των παιδιών με το εξωσχολικό βιβλίο. Δυστυχώς, η φιλαναγνωσία δεν καλλιεργείται σήμερα όσο θα έπρεπε. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίψουμε τα νέα μέσα. Τα παιδιά μπορούν να διαβάζουν και σε ψηφιακές συσκευές, όπως σε ένα tablet ή σε έναν υπολογιστή, μέσα που τους είναι πλέον ιδιαίτερα οικεία, αφού η τεχνολογία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς τους (αν και η μυρωδιά των σελίδων ενός καινούργιου βιβλίου είναι αναντικατάστατη).

Το σημαντικότερο, όμως, είναι να υπάρχουν στιγμές ελεύθερου χρόνου χωρίς συνεχή καθοδήγηση από τους ενήλικες αλλά με διακριτική παρουσία και σωστή επίβλεψη. Παράλληλα, τα παιδιά έχουν ανάγκη από περισσότερο ποιοτικό χρόνο με την οικογένειά τους. Όταν το παιδί έχει χώρο να φανταστεί, να πειραματιστεί και να συνεργαστεί με άλλους, τότε η ουσία του παιχνιδιού παραμένει ζωντανή ανεξάρτητα από την εποχή.

Κλείνοντας, αν μπορούσατε να «δραπετεύσετε» για λίγο μέσα σε ένα από τα παιχνίδια του μουσείου και να ξαναγίνετε παιδί, ποιο θα επιλέγατε και γιατί;

Η αλήθεια είναι ότι, δουλεύοντας καθημερινά στο μουσείο, υπάρχουν πολλές στιγμές που ξαναγίνομαι παιδί. Αν μπορούσα να επιλέξω ένα παιχνίδι της συλλογής, θα διάλεγα ένα κουκλόσπιτο. Πάντα με γοήτευε η ιδέα ότι μέσα σε έναν τόσο μικρό κόσμο μπορεί να χωρέσει μια ολόκληρη ζωή και αμέτρητες ιστορίες. Θα ήθελα, όμως, εξίσου να βρεθώ μέσα σε ένα από τα χάρτινα θέατρα της συλλογής και να περπατήσω πάνω στη σκηνή σαν μία από τις χάρτινες φιγούρες των ηθοποιών. Να βιώσω αυτό το παιχνίδι σαν να είμαι μέρος του, κάτι που θα μου αφήσει σίγουρα ένα θετικό συναισθηματικό αποτύπωμα.

Τα παιχνίδια έχουν τεράστια επικοινωνιακή δύναμη. Κάθε παιχνίδι γίνεται αφορμή για ιστορίες, φαντασία και δημιουργία. Γιατί το παιχνίδι δεν ανήκει μόνο στην παιδική ηλικία, είναι ένας τρόπος να φανταζόμαστε τον κόσμο αλλιώς. Και τα μουσεία διαφυλάσσουν ό,τι υπήρξε, αλλά και προάγουν ό,τι μπορεί ακόμη να γίνει.

01

08

Μουσείο Μπενάκη Παιχνιδιών

Το Μουσείο Μπενάκη Παιχνιδιών στεγάζεται σε έναν διατηρητέο πύργο, στο Παλαιό Φάληρο, χτισμένο στα τέλη του 19ου αιώνα, κληροδότημα του Αθανάσιου Κουλούρα και της συζύγου του Βέρας. Στον εκθεσιακό χώρο του μουσείου εκτίθενται περίπου 3500 παιχνίδια έχοντας μία διάρθρωση αφηγηματικού χαρακτήρα με χρονολογική συνέπεια από την αρχαιότητα έως τα μέσα της δεκαετίας του 1970.

Λεωφ. Ποσειδώνος 14 & Τρίτωνος 1, 175 61 Παλαιό Φάληρο

Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο, Κυριακή:10:00 - 18:00

Τ. 212 6875280

E toy-museum@benaki.org