Κάνουν οι Ελληνίδες λιγότερα παιδιά επειδή εργάζονται; Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη

Tην τελευταία δεκαετία, το λεγόμενο δημογραφικό πρόβλημα απασχολεί τακτικά τον δημόσιο διάλογο στην Ελλάδα, και δικαιολογημένα. Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ο πληθυσμός της Ελλάδας αναμένεται να μειωθεί από περίπου 10,4 εκατομμύρια το 2025 σε 7,6 εκατομμύρια έως το 2080. Αυτή η μείωση της τάξης του 26% αποτελεί την τέταρτη μεγαλύτερη ποσοστιαία μείωση πληθυσμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

'Οπως είναι αναμενόμενο, τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας θα αυξηθούν. Πρόκειται ασφαλώς για ένα σύνθετο πρόβλημα με πολλές πλευρές και παράγοντες που το επηρεάζουν. Όμως, η δημόσια συζήτηση συχνά περιστρέφεται δυσανάλογα γύρω από τις γεννήσεις και τον ρόλο των γυναικών. Ένα βασικό επιχείρημα που ακούγεται συχνά, και αποτελούσε μάλιστα κοινό τόπο μεταξύ οικονομολόγων πριν τη δεκαετία του 1980, ήταν ότι όσο οι γυναίκες εισέρχονταν στην αγορά εργασίας τόσο έχαναν το ενδιαφέρον τους να κάνουν παιδιά. Είναι, όμως, έτσι τα πράγματα;

Μείωση γεννήσεων: Τελικά, το «γιατί» κρύβεται στην καθημερινότητά μας και είναι πολύ πιο απλό

Στην Ελλάδα, όπως πλέον σε πολλές ανεπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες, πράγματι ο «πιο διάσημος» σχετικός δείκτης, οι γεννήσεις ανά γυναίκα, είναι πολύ πιο χαμηλά από το όριο αναπλήρωσης. Με 2,1 παιδιά ανά γυναίκα, ένας πληθυσμός παραμένει σταθερός, όμως στην Ελλάδα βρισκόμαστε εδώ και πολλά χρόνια κοντά στα 1,25 παιδιά. Ωστόσο, αυτό είναι μόνο ένα μέρος της εικόνας. Παράλληλα, η χώρα καταγράφει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση: η Ελλάδα κατατάσσεται στην 26η θέση ανάμεσα στα 27 κράτη-μέλη, με ποσοστό συμμετοχής κοντά στο 60% το 2024, ενώ ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι περίπου 11 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερος. Επομένως, οι γυναίκες στην Ελλάδα, παρότι εργάζονται πολύ πιο συχνά σε σχέση με το παρελθόν (μόνο 37% εργάζονταν το 1983), συμμετέχουν στην αγορά εργασίας πολύ λιγότερο από ό,τι οι γυναίκες σε χώρες με υψηλότερο δείκτη γονιμότητας, όπως η Δανία ή η Σουηδία. Ταυτόχρονα, αμείβονται επίσης χειρότερα: το ωριαίο μισθολογικό χάσμα στην Ελλάδα ξεπερνάει επίσης τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (13,4% το 2024 έναντι 11,1%). Αντιστοίχως, στα ζευγάρια με παιδιά, οι γυναίκες ασχολούνται πολύ περισσότερο από τους άνδρες με τις δουλειές του νοικοκυριού ή με τη φροντίδα των παιδιών.

Τα παραπάνω στοιχεία αφενός, φανερώνουν τα σοβαρά προβλήματα που έχει το επιχείρημα ότι όσο οι γυναίκες εργάζονται σταματούν να κάνουν παιδιά. Αφετέρου, δείχνουν ότι η ελληνική αγορά εργασίας δυσκολεύεται πολύ περισσότερο από ό,τι οι αγορές άλλων χωρών να αξιοποιήσει με δίκαιο τρόπο μια βασική «δεξαμενή» εργαζόμενων, τις γυναίκες, που είναι επιπλέον καλύτερα εκπαιδευμένες κατά μέσο όρο από τους άνδρες, καθώς μετά το 2010 είναι λίγο πιο πιθανό να έχουν πτυχίο ΑΕΙ. Αυτό, μάλιστα, συμβαίνει τη στιγμή που γνωρίζουμε με αρκετή βεβαιότητα ότι η ελληνική οικονομία ήδη χρειάζεται –και θα χρειάζεται ακόμη περισσότερο στο μέλλον - περισσότερα και καλύτερα εκπαιδευμένα άτομα να εργάζονται.

Ωστόσο, πολύ περισσότερο και από τα παραπάνω, τα δεδομένα φαίνεται να συγκλίνουν σε ένα πιο σημαντικό σημείο: η θέση των γυναικών στην ελληνική κοινωνία και στις δημόσιες πολιτικές αξίζει μια πολύ πιο συνολική προσέγγιση από αυτή που της επιφυλάσσει ο δημόσιος διάλογος, μέσα από το φίλτρο της δημιουργίας οικογένειας και από τα κατά καιρούς μέτρα ενίσχυσης των γεννήσεων ή ακόμα και τις στοχευμένες πολιτικές για την ισότητα των φύλων.

Χωρίς, φυσικά, να μην έχουν κι αυτά τον ρόλο τους, δεν φαίνεται να υπάρχει τρόπος να δημιουργήσει κανείς μια πιο δίκαιη κοινωνία στη χώρα, από την οποία θα ωφελείται ολόκληρος ο πληθυσμός σε πολλά επίπεδα, αν δεν παρατηρήσει συνολικά την εμπειρία της ζωής των γυναικών και των ανδρών: το πώς μεγαλώνουν, εκπαιδεύονται, εργάζονται και γερνούν, το ευρύτερο θεσμικό πλαίσιο στο οποίο ζουν, τα στερεότυπα και τους περιορισμούς με τα οποία έρχονται αντιμέτωπες ή αντιμέτωποι, τους κινδύνους κακοποίησης, καθώς και τις ευρύτερες αξίες του πληθυσμού γύρω από την ισότητα των φύλων, που συχνά βρίσκονται πίσω από συμπεριφορές και εμπόδια που παρατηρούμε ξανά και ξανά.

Γυναίκες και δημογραφικό

Όπως προκύπτει από τη νέα μελέτη της διαΝΕΟσις «Μεταξύ φύλων», ο δείκτης γονιμότητας στην Ελλάδα έχει μειωθεί στα 1,25 παιδιά ανά γυναίκα, από 2,23 το 1980, αρκετά κάτω από το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού (2,1). Παράλληλα, η Ελλάδα καταγράφει το δεύτερο χαμηλότερο ποσοστό εργαζόμενων γυναικών στην ΕΕ, περίπου 60% έναντι 71% (στοιχεία 2024). Τα δεδομένα αυτά καταρρίπτουν την αντίληψη ότι η υπογεννητικότητα οφείλεται στην αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στην εργασία, καθώς σε χώρες όπως η Δανία και η Σουηδία, όπου η γυναικεία απασχόληση είναι υψηλότερη, παρατηρούνται και υψηλότεροι δείκτες γονιμότητας.

Επιπλέον, η μέση ηλικία απόκτησης του πρώτου παιδιού στην Ελλάδα είναι τα 31 έτη. Παρότι το 95% των πολιτών θεωρεί εξίσου σημαντική την οικονομική ανεξαρτησία γυναικών και ανδρών, το 70% πιστεύει ότι η οικογενειακή ζωή υποφέρει όταν μια μητέρα δουλεύει (2024). Την ίδια στιγμή, οι γυναίκες στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία, αφιερώνουν καθημερινά 2,5 έως 3 ώρες περισσότερες από τους άνδρες στην απλήρωτη οικιακή εργασία,- έναντι 1,25 ώρες στη Σουηδία και Ολλανδία - γεγονός που αναδεικνύει την άνιση κατανομή των οικογενειακών υποχρεώσεων.

Το ζήτημα του χρόνου φαίνεται να αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη πρόκληση για πολλές γυναίκες εργαζόμενες, ειδικά για τις μητέρες. Λόγω έμφυλων αντιλήψεων που θέλουν τις γυναίκες κατά κύριο λόγο ως υπεύθυνες του νοικοκυριού και της οικογένειας, οι γυναίκες επωμίζονται τη μερίδα του λέοντος από τις δουλειές του σπιτιού και τη φροντίδα παιδιών και ηλικιωμένων. Αυτό συχνά συμβαίνει σε συνδυασμό με την αμειβόμενη εργασία τους και περιγράφεται ως το φαινόμενο της «δεύτερης βάρδιας» (second shift) (Hochschild & Machung, 1989). Επιπλέον, οι μητέρες αντιμετωπίζουν και μισθολογική επιβάρυνση λόγω των έμφυλων κοινωνικών προκαταλήψεων.

Αλήθεια ή υπερβολή η ανησυχία για την υπογεννητικότητα; Οι επιστήμονες καταρρίπτουν τους φόβους σου

Συχνά, οι εργοδότες δεν θεωρούν ότι μπορεί να είναι αρκετά αφοσιωμένες στη δουλειά τους και, έτσι, επηρεάζεται αρνητικά η αμοιβή τους ή η ενδεχόμενη πρόσληψη ή προαγωγή τους. Η λεγόμενη «ποινή της μητρότητας» ή «τιμωρία της μητρότητας» (motherhood penalty) έχει αντίκτυπο και μακροπρόθεσμα στη καριέρα και τη ζωή των γυναικών, αφού λόγω απόκτησης παιδιών χάνουν ευκαιρίες για επαγγελματική ανέλιξη και για επιμόρφωση, έχουν μειωμένες απολαβές, μειωμένες αποταμιεύσεις, και τελικά χαμηλότερες συντάξεις.

Καθώς λοιπόν οι γυναίκες βρίσκονται συστηματικά σε μειονεκτική οικονομικά θέση και αντιμετωπίζουν επιπλέον κοινωνικές πιέσεις, πλήττεται και η συνολική υγεία και ευημερία τους. Και ενώ η «ποινή της μητρότητας» ή «τιμωρία από την απόκτηση παιδιού» δείχνει να επιβαρύνει τις αποδοχές των μαμάδων, οι περισσότερες έρευνες "μαρτυρούν" ότι έχει την αντίθετη επίδραση στους μπαμπάδες: οι αποδοχές τους συχνά αυξάνουν μετά την απόκτηση παιδιού (Kleven et al., 2024· Musick et al., 2020· Folbre, 2026).

Οικονομoλόγοι που μελετούν τις επιπτώσεις της «τιμωρίας της μητρότητας» σε οικονομικά ανεπτυγμένες χώρες της Δύσης σε βάθος χρόνου, υπογραμμίζουν τον κρίσιμο ρόλο των έμφυλων αντιλήψεων(Zweimüller et al., 2019).

Ο κάθετος άξονας αποτυπώνει το μέγεθος της «ποινής της μητρότητας» σε βάθος χρόνου και ο οριζόντιος άξονας πόσο ευρέως αποδεκτή είναι η αντίληψη ότι οι γυναίκες με μικρά παιδιά θα πρέπει να μένουν στο σπίτι. Στη Γερμανία και την Αυστρία, όπου παρατηρούνται πιο συντηρητικές έμφυλες αντιλήψεις, οι γυναίκες μακροπρόθεσμα βιώνουν μεγαλύτερη μισθολογική «ποινή». Ο αντίστοιχος μισθολογικός αντίκτυπος της μητρότητας είναι πολύ μικρότερος για τη Δανία και τη Σουηδία, όπου κυριαρχούν πιο προοδευτικές αντιλήψεις και ισότιμοι έμφυλοι ρόλοι, ενώ Ηνωμένο Βασίλειο και ΗΠΑ βρίσκονται κάπου στο ενδιάμεσο.

Η έμφυλη ανισότητα στην ελληνική κοινωνία ξεκινά συχνά από την παιδική ηλικία, με τους γονείς και το εκπαιδευτικό σύστημα συχνά να κατευθύνουν τα αγόρια και τα κορίτσια σε διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους. Αυτή η ανισότητα συνεχίζεται αργότερα και στον χώρο εργασίας. Το χάσμα φύλου στο ποσοστό απασχόλησης (άτομα 24-64 ετών) ανέρχεται στις 18,8 ποσοστιαίες μονάδες (έναντι 10 στην ΕΕ).

Η εργασία και η «δεύτερη βάρδια»

Η ανισότητα των φύλων στην ελληνική κοινωνία φαίνεται ότι θεμελιώνεται από την παιδική ηλικία. Αφενός, οι γονείς και το εκπαιδευτικό σύστημα κατευθύνουν τα αγόρια και τα κορίτσια σε διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους, ενώ συχνά και τα ίδια τα σχολικά εγχειρίδια αναπαράγουν στερεότυπα. Ένα σημαντικό αποτέλεσμα που συνδέεται με τα παραπάνω και είναι αρκετά έντονο στην Ελλάδα είναι το μικρό ποσοστό γυναικών στους τεχνολογικούς και θετικούς κλάδους. Παρά τις υψηλές εκπαιδευτικές επιδόσεις των κοριτσιών (όπως προαναφέραμε, είναι πλέον πιο πιθανό να είναι απόφοιτες ΑΕΙ από τους άνδρες), σύμφωνα με την ευρωπαϊκή έκθεση «She Figures» για το 2024, οι γυναίκες στην Ελλάδα αποτελούν μόνο το 30% των αυτοαπασχολούμενων στους τομείς Επιστήμης & Μηχανικής και Τεχνολογίας Πληροφορικής & Επικοινωνιών (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του 2021). Μια αρκετά διαδεδομένη εξήγηση για αυτό το φαινόμενο είναι ότι από μικρή ηλικία τα κορίτσια εσωτερικεύουν την αρνητική προκατάληψη ότι «τα μαθηματικά δεν είναι για εκείνες» και αποφεύγουν τις πολυτεχνικές και τεχνολογικές σχολές.

Η υπογεννητικότητα «τρώει» την Ελλάδα - Γιατί κάνουν πίσω οι νέοι

Μετά την εκπαίδευση, ακολουθεί η εργασία. Εδώ η μελέτη της διαΝΕΟσις σημειώνει τη σημαντική πρόοδο από τη δεκαετία του 1980 μέχρι σήμερα, όταν το ποσοστό απασχόλησης γυναικών ηλικίας 20-64 ετών αυξήθηκε σταθερά (με την εξαίρεση της περιόδου της οικονομικής κρίσης), κατά περίπου 23 ποσοστιαίες μονάδες, μέχρι το 59,9% που βρίσκεται σήμερα. Μάλιστα, έξι από τις 23 αυτές μονάδες αύξησης αντιστοιχούν στην πολύ πρόσφατη περίοδο 2021-2024. Όμως, παρά τη μεγάλη πρόοδο, οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες «έτρεξαν» πιο γρήγορα και το ελληνικό χάσμα στην αγορά εργασίας (δηλαδή, η διαφορά μεταξύ εργαζόμενων γυναικών και ανδρών) είναι το δεύτερο υψηλότερο στην ΕΕ (18,8 ποσοστιαίες μονάδες έναντι 10). Μάλιστα, το χάσμα αυτό είναι πιο έντονο για ορισμένες ομάδες γυναικών. Στις ηλικίες 55 έως 64 ετών φτάνει τις 22,5 ποσοστιαίες μονάδες. Στον μεταναστευτικό πληθυσμό ηλικίας 15 έως 64 ετών προσεγγίζει τις 40 ποσοστιαίες μονάδες. Επιπλέον, οι Ελληνίδες αντιμετωπίζουν το υψηλότερο ποσοστό ανέργων γυναικών στην ΕΕ, με ποσοστό 12,8% το 2024.

Εντούτοις, οι ανισότητες δεν σταματούν εδώ. Οι εργαζόμενες πολύ συχνά, αν όχι πάντα, δουλεύουν επιπλέον τη λεγόμενη «δεύτερη βάρδια». Αφού ολοκληρώσουν το ωράριο της αμειβόμενης δουλειάς τους, επιστρέφουν στο σπίτι και αναλαμβάνουν την (απλήρωτη) οικιακή εργασία και τη φροντίδα της οικογένειας. Όπως είδαμε πιο πάνω, οι Ελληνίδες είναι πολύ πιο πιθανό να ασχολούνται με τις δουλειές του σπιτιού και με τη φροντίδα των παιδιών, όχι μόνο σε σχέση με τους άνδρες, αλλά και σε σχέση με τις γυναίκες στην υπόλοιπη ΕΕ, οι οποίες, βέβαια, επίσης επωμίζονται δυσανάλογα μια παρόμοια «δεύτερη βάρδια». Χωρίς, δυστυχώς, να προκαλεί μεγάλη έκπληξη, η ανισότητα αυτή εμποδίζει την επαγγελματική εξέλιξη των γυναικών: 1 στις 4 μη ενεργές επαγγελματικά Ελληνίδες δηλώνει ως αποκλειστικό λόγο μη αναζήτησης εργασίας τις αυξημένες οικογενειακές υποχρεώσεις φροντίδας παιδιών και ηλικιωμένων.

Οι εργαζόμενες γυναίκες είναι επίσης πιο πιθανό να αμείβονται χειρότερα για την ίδια δουλειά σε σχέση με τους άνδρες και αυτό το μισθολογικό χάσμα αποτελεί ένα ακόμη εμπόδιο. Ενώ στην αρχή της επαγγελματικής τους ζωής, οι αμοιβές των νέων ανδρών και γυναικών βρίσκονται κοντά, στην πορεία της καριέρας το χάσμα διευρύνεται. Η μελέτη διαπιστώνει ότι ο κύριος μηχανισμός που διευρύνει τις μισθολογικές ανισότητες είναι η λεγόμενη «ποινή της μητρότητας»: Η απόκτηση ενός παιδιού πολύ συχνά λειτουργεί ως επαγγελματική και οικονομική «τιμωρία» για τη μητέρα, καθώς πολλοί εργοδότες θεωρούν ότι οι μητέρες δεν είναι αφοσιωμένες στην εργασία τους.

Αντίθετα, οι αποδοχές των πατέρων τείνουν να αυξάνονται μετά την τεκνοποίηση. Για παράδειγμα, σύμφωνα με μια ανάλυση στοιχείων της Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης της ΕΛΣΤΑΤ του 2008, μια νέα γυναίκα χωρίς παιδιά, που εργάζεται στον ιδιωτικό τομέα, στην ηλικία των 45 ετών αμείβεται κατά 23,5% λιγότερο από έναν άνδρα της ίδιας ηλικίας. Όταν, όμως, η γυναίκα αυτή είναι μητέρα, το μισθολογικό χάσμα εκτοξεύεται στο 41,4%. Οι απώλειες αυτές, τόσο από τις μειωμένες αποδοχές όσο και από πιθανές διακοπές της ασφάλισης, σωρεύονται και μεταφέρονται σχεδόν αυτούσιες στα χρόνια της σύνταξης. Η μισθολογική ποινή της μητρότητας μετατρέπεται σε συνταξιοδοτική ποινή. Στην Ελλάδα, το χάσμα φύλου στη συνταξιοδοτική κάλυψη, η διαφορά ανδρών και γυναικών στο κατά πόσο λαμβάνουν συντάξεις, φτάνει περίπου τις 16 ποσοστιαίες μονάδες στις ηλικίες 65 έως 79 ετών.

Συνοπτικά, οι Ελληνίδες εργάζονται σε μικρότερο ποσοστό, αμείβονται λιγότερο για την ίδια εργασία, «μένουν πίσω» περισσότερο από τους άνδρες όταν αποκτούν παιδιά, και κάνουν συχνότερα μια απλήρωτη «δεύτερη βάρδια» με τις δουλειές του σπιτιού – όλα τα παραπάνω συμβαίνουν σε βαθμό που συνήθως ξεπερνάει τους αντίστοιχους ευρωπαϊκούς μέσους όρους. Στο δυσμενές περιβάλλον που τόσο γλαφυρά περιγράφουν οι δείκτες της απασχόλησης, σωρεύονται ευρύτερα προβλήματα, όπως είναι η αύξηση του κόστους ζωής και οι ελλείψεις σε υποδομές παιδικής φροντίδας. Έτσι, οι γυναίκες συνήθως αναβάλλουν τον πρώτο τοκετό για αργότερα ή, κάποιες φορές, δεν αποκτούν καθόλου παιδιά.

Μήπως φταίνε τα smartphones που γεννιούνται όλο και λιγότερα παιδιά;

Το βάρος που καλούνται να διαχειριστούν καθημερινά οι γυναίκες είναι μεγάλο, καθώς συνδυάζουν επαγγελματικές και οικογενειακές υποχρεώσεις, συχνά χωρίς την απαραίτητη υποστήριξη. Πριν, λοιπόν, η συζήτηση επικεντρωθεί στο Δημογραφικό και στις γεννήσεις, προτεραιότητα έχει η διασφάλιση των συνθηκών που θα βελτιώσουν ουσιαστικά την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής των γυναικών, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να συμμετέχουν ισότιμα στην εργασία και στην κοινωνία και, κυρίως, να έχουν πραγματική ελευθερία επιλογών για τη ζωή και την οικογένειά τους.

Οι συγγραφείς της νέας μελέτης διαΝΕΟσις είναι η καθηγήτρια Οικονομικών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αντιγόνη Λυμπεράκη, η επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Southampton, Κατερίνα Γλυνιαδάκη και ο διδάσκων στο Πάντειο, Θωμάς Γεωργιάδης.