Παιδική κακοποίηση: Πώς καταλαβαίνεις ότι ένα παιδί ζητά βοήθεια χωρίς να το λέει; 5 ορατά σημάδια
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Κακοποίησης των Παιδιών (19/11), η Ελευθερία Σπαγαδώρου, κοινωνική λειτουργός στην Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή για Παιδιά SOS 1056, μιλά στο Queen.gr για τα σημάδια που μπορεί να κρύβουν μια σιωπηλή έκκληση για βοήθεια. Μέσα από την εμπειρία της, μας εξηγεί πώς μπορείς να αναγνωρίσεις τις αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού σου, πώς να το προσεγγίσεις με τρόπο που να νιώθει ασφάλεια και ποιες φράσεις μπορούν να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη μεταξύ σας. Γιατί πολλές φορές, ένα παιδί δεν θα σου πει ξεκάθαρα ότι κάτι το δυσκολεύει, θα προσπαθήσει, όμως, να σου το δείξει.
Η παιδική κακοποίηση δεν είναι πάντα ορατή. Δεν αφήνει απαραίτητα σημάδια στο σώμα, ούτε συνοδεύεται από ξεκάθαρες λέξεις ή εκκλήσεις για βοήθεια. Πολλές φορές κρύβεται πίσω από μια ξαφνική αλλαγή στη συμπεριφορά, την απομόνωση, τον θυμό, τον φόβο ή τη σιωπή ενός παιδιού. Και ακριβώς γι' αυτό, η έγκαιρη αναγνώριση των ενδείξεων είναι τόσο σημαντική.
Οι αριθμοί υπενθυμίζουν ότι πρόκειται για ένα ζήτημα που αφορά χιλιάδες παιδιά. Σύμφωνα με τα στοιχεία του οργανισμού «Το Χαμόγελο του Παιδιού», μέσω της Εθνικής Τηλεφωνικής Γραμμής για Παιδιά SOS 1056, το 2025 διαχειρίστηκε 1.215 αναφορές που αφορούσαν συνολικά 2.310 παιδιά, για περιστατικά σωματικής και ψυχολογικής κακοποίησης, παραμέλησης, εγκατάλειψης και σεξουαλικής κακοποίησης.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Κακοποίησης των Παιδιών, η Ελευθερία Σπαγαδώρου, Κοινωνική Λειτουργός στην Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή για Παιδιά SOS 1056, αναδεικνύει τη σημασία της παρατήρησης, της ουσιαστικής επικοινωνίας και της έγκαιρης παρέμβασης.
Γιατί ένα παιδί μπορεί να μην ξέρει πώς να ζητήσει βοήθεια, χρειάζεται όμως να γνωρίζει ότι υπάρχει πάντα ένας ενήλικας πρόθυμος να το ακούσει, να το πιστέψει και να το προστατεύσει.
5 σημάδια ότι το παιδί σου μπορεί να κινδυνεύει online χωρίς να το έχεις καταλάβει
5 σημάδια που δεν πρέπει να προσπερνάμε
Απομονώνεται και απομακρύνεται από τους άλλους
Για παράδειγμα, μπορεί να κλείνεται στο δωμάτιό του και να αποφεύγει κάθε είδους επικοινωνία, να μη θέλει να συναντά τους φίλους του ή να μη θέλει να συμμετέχει σε δραστηριότητες που έκανε παλαιότερα με ευχαρίστηση, να απαντά μονολεκτικά και να αποφεύγει κάθε συζήτηση που ανοίγεται και αφορά το ίδιο.
Όλα τα παραπάνω μπορεί να σημαίνουν πως ίσως το παιδί να αισθάνεται μοναξιά, απόρριψη, να αντιμετωπίζει δυσκολίες στις σχέσεις του με τους συνομηλίκους ή στο σχολείο ή στις σχέσεις του με τα οικογενειακά πρόσωπα ή να δυσκολεύεται να μοιραστεί κάτι που βιώνει. Επίσης, μπορεί να αισθάνεται ότι κανείς δεν τον καταλαβαίνει ή ότι εκφράζοντας κάτι που το δυσκολεύει γίνεται βάρος.
Γίνεται επιθετικό ή εκφράζεται με έντονο θυμό
Για παράδειγμα, μπορεί να αντιδρά υπερβολικά για ασήμαντα ζητήματα και με ασήμαντες αφορμές. Να θυμώνει εύκολα, να φωνάζει ή να ξεσπά. Όπως και το να έρχεται συχνά ή επαναλαμβανόμενα σε σύγκρουση με τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς ή τους φίλους του. Για κάποιο παιδί, ο θυμός να αποτελεί τρόπος έκφρασης συναισθημάτων που δεν μπορεί το ίδιο να αναγνωρίσει ή να επικοινωνήσει/εξηγήσει. Παρόμοια συναισθήματα είναι ο φόβος ,η απογοήτευση, η ανασφάλεια και το αίσθημα ότι αδικείται.
Ξαφνική αλλαγή στη συμπεριφορά του
Για παράδειγμα, ένα κοινωνικό και δραστήριο παιδί μετατρέπεται σε ένα παιδί πιο εσωστρεφές και συνεσταλμένο. Ένα παιδί που ήταν συνεργάσιμο, αρχίζει να παρουσιάζει αντιδραστική συμπεριφορά, να δυσκολεύεται να αποδεχτεί οδηγίες ή όρια και να εκδηλώνει επίμονη άρνηση. Επίσης, μπορεί ένα παιδί να εμφανίζει έντονη προσκόλληση στους γονείς ή να δυσκολεύεται να αποχωριστεί οικεία πρόσωπα.
Όλα τα παραπάνω για ένα παιδί μπορεί να σημαίνουν πως κάποια αλλαγή στο περιβάλλον του ή μια εμπειρία που είχε, το αναστάτωσε και τείνει να επηρεάζεται η συναισθηματική του κατάσταση. Είναι σημαντικό να διερευνήσουμε τι έχει αλλάξει στην καθημερινότητά του και το επηρεάζει.
Καμία πόρτα ανοιχτή στη βία αλλά ούτε και στη δευτερογενή κακοποίηση
Σωματικά συμπτώματα
Είναι πιθανό, το παιδί να παραπονιέται για πόνο στην κοιλιά, να δυσκολεύεται να κοιμηθεί το βράδυ ή να βλέπει εφιάλτες ή ακόμα να αρνείται να πάει στο σχολείο, επικαλούμενο ότι δεν νιώθει καλά.
Τα παραπάνω ενδέχεται να υποδηλώνουν πως το άγχος και η συναισθηματική πίεση του παιδιού μπορεί να εκδηλωθεί και μέσα από σωματικές αντιδράσεις ή ενοχλήσεις. Ωστόσο, όλα τα σωματικά συμπτώματα χρειάζονται και την κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση.
pexels.com/ Mikhail Nilov
Μεταβολές στην αυτοεικόνα και στον τρόπο που μιλά για τον εαυτό του
Συχνά το παιδί υποτιμά τον εαυτό του, αναφέρει πως δεν είναι καλός σε τίποτα, εκφράζει ότι δεν τον αγαπά ή δεν τον υπολογίζει κανείς, αποδίδει συνεχώς ευθύνες στον εαυτό του για κάθε δυσκολία, εκφράζει φράσεις όπως «δεν έχει νόημα να προσπαθώ», «δεν έχει νόημα να ζω», «μακάρι να μην υπήρχα».
Όλα τα παραπάνω χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή, καθώς το παιδί μπορεί να βιώνει χαμηλή αυτοεκτίμηση, ενοχές, έντονη απογοήτευση ή έντονη συναισθηματική επιβάρυνση, την οποία δυσκολεύεται να διαχειριστεί. Εκφράσεις που αφορούν την απουσία νοήματος ή εκφράσεις που θα μπορούσαν να βάλουν σε κίνδυνο το παιδί, χρειάζονται άμεση και σοβαρή διερεύνηση από ενήλικα και ειδικό ψυχικής υγείας για περισσότερη υποστήριξη.
«Είναι σημαντικό να μην εστιάζουμε μόνο στη συμπεριφορά ενός παιδιού, αλλά να προσπαθούμε να καταλάβουμε τι μπορεί να κρύβεται πίσω από αυτή. Να μην χαρακτηρίζουμε το παιδί ως «δύσκολο» ή «αντιδραστικό» ή «ανορίωτο» ή «κακομαθημένο» αλλά να παρατηρούμε τι συνέβη και παρουσίασε αλλαγές στη συμπεριφορά του, ιδιαίτερα όταν αυτές επιμένουν και επηρεάζουν την καθημερινότητά του. Χρειάζεται να προσπαθούμε να δημιουργούμε ένα ασφαλές πλαίσιο χωρίς κριτική και πίεση, ώστε το παιδί να μπορέσει να μας μιλήσει όταν αισθανθεί έτοιμο, αρκεί να γνωρίζει ότι είμαστε εκεί για να το ακούσουμε. Τέλος, είναι σημαντικό να αναζητούμε την υποστήριξη από κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας όταν οι δυσκολίες επημένουν και μας προβληματίζουν», εξηγεί η Ελευθερία Σπαγαδώρου.
Καμπάνια της Ε.Ε. για τη βελτίωση των μηχανισμών προστασίας παιδιών από τη σεξουαλική κακοποίηση
Τρεις αληθινές ιστορίες παιδιών που μας θυμίζουν γιατί δεν πρέπει να αγνοούμε τα σημάδια
Πίσω από κάθε αλλαγή στη συμπεριφορά ενός παιδιού μπορεί να κρύβεται μια ιστορία που δυσκολεύεται να εκφράσει. Τα παρακάτω τρία ανώνυμα περιστατικά, τα οποία έχει διαχειριστεί «Το Χαμόγελο του Παιδιού», αναδεικνύουν πώς οι ενήλικες που βρίσκονται κοντά σε ένα παιδί μπορούν να αναγνωρίσουν τα σημάδια, να κινητοποιηθούν και να του προσφέρουν την υποστήριξη που χρειάζεται.
pexels.com/ RDNE Stock project
Ανήλικη, ηλικίας 14 ετών που ζει στην επαρχία
Από την αρχή της σχολικής χρονιάς παρουσίαζε ευερεθιστότητα, επιθετικότητα και απομωνονόταν στο δωμάτιό της όταν επέστρεφε στο σπίτι. Δεν ήταν ανοιχτή σε καμία συζήτηση ή επικοινωνία, ενώ ακόμα και το «κάνε μια προσπάθεια να βγεις από το δωμάτιό σου να φάμε όλοι μαζί» την εξαγρίωνε. Η μητέρα της αρχικά απέδωσε τη συμπεριφορά της κόρης της στην εφηβεία, ωστόσο την προβλημάτισε όταν σταμάτησε να επικοινωνεί με τις φίλες της, να βγαίνει στην πλατεία, να τις προσκαλεί στο σπίτι τους, καθώς ήταν κάτι που απολάμβανε να κάνει και αποζητούσε. Η σταδιακή αλλαγή στη συμπεριφορά της ανήλικης κινητοποίησε τη μητέρα να αναζητήσει βοήθεια και να διερευνήσει τι είναι αυτό που είχε συμβεί και έχει επηρεάσει τη συμπεριφορά της.
Ανήλικος, ηλικίας 10 ετών που ζει σε αστικό κέντρο
Οικογενειακό πλαίσιο γεμάτο εντάσεις και συγκρούσεις μεταξύ των γονέων, λόγω επικείμενου διαζυγίου. Ο ανήλικος ξεκίνησε κυρίως τις πρωινές ώρες, πριν φύγουν για το σχολείο, να παραπονιέται για πόνους στην κοιλιά, τρέμουλο, ότι δυσκολευόταν να κοιμηθεί το βράδυ και ότι έβλεπε εφιάλτες. Παράλληλα, καθυστερούσε να ετοιμαστεί, ζητούσε επίμονα να παραμείνει στο σπίτι και παρότι αυτό ήταν κάτι που στην αρχή θεωρήθηκε ως συνηθισμένη αδιαθεσία, η επανάληψη των συμπτωμάτων και η έντονη άρνηση του παιδιού να πάει στο σχολείο κινητοποίησαν τους γονείς να αναρωτηθούν και να προσεγγίσουν το παιδί, ώστε να διερευνήσουν τι μπορεί να το δυσκολεύει. Μέσα από τη συζήτηση μαζί του, αντιλήφθηκαν τι τον επηρέαζε, επίσπευσαν τις διαδικασίες διαζυγίου και αναζήτησαν εξειδικευμένη υποστήριξη για τον ανήλικο αλλά και για τους ίδιους ως γονείς.
Ανήλικη, ηλικίας 16 ετών που ζει σε αστικό κέντρο
Η ανήλικη διατηρούσε ερωτική σχέση με έναν 18χρονο, ο οποίος τη χτυπούσε. Υπήρχε τρομερός έλεγχος και ζήλεια από πλευράς του, στο σχολείο δυσκολευόταν να συγκεντρωθεί και οι επιδόσεις της έπεφταν. Δυσκολευόταν να μοιραστεί τι συμβαίνει και να εκφράσει σε κάποιον πως νιώθει. Άρχισε να νιώθει πως εκείνη φταίει για όλα, πως όλους τους απογοητεύει, πως δεν αξίζει, πως είναι αδύναμη να ζητήσει βοήθεια και στη συνέχεια, άρχισε να εκφράζει αρνητικές σκέψεις. Οι αρνητικές σκέψεις την οδήγησαν στο να αυτοτραυματίζεται, νιώθοντας πως με αυτον τον τρόπο, εκείνη τη στιγμή, αποφορτίζεται. Η μητέρα αντιλήφθηκε τις εκδορές στα χέρια της, η οποία ανήλικη δεν παραδέχτηκε και το απέδωσε σε γρατσουνιές από γάτα. Η μητέρα την προσέγγισε, της μίλησε ανοιχτά, τονίζοντάς της ότι είναι εκεί για να την ακούσει, χωρίς να την κρίνει και πως δεν χρειάζεται να προσποιείται ότι όλα είναι καλά, αν δεν είναι και πως μαζί μπορούν να βρουν λύσεις. Η ανήλικη την εμπιστεύτηκε και μοιράστηκε μαζί της ό,τι την απασχολούσε, αναφέροντας πως είχε ανάγκη να τα μοιραστεί μαζί της αλλά φοβόταν τις αντιδράσεις. Δέχτηκε να απευθυνθούν στην Αστυνομία και ακολούθως, σε ειδικό ψυχικής υγείας για υποστήριξη.
Το παιδί - θύμα κακοποιείται ξανά - αυτή τη φορά από το σύστημα
7 φράσεις που μπορεί να πει ένας γονιός σε ένα παιδί για να του δείξει ότι μπορεί να μιλήσει με ασφάλεια.
«Είμαι εδώ για σένα, ό,τι και αν συμβαίνει. Δεν χρειάζεται να το περνάς μόνος/η σου, μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε μαζί.»
«Δεν χρειάζεται να προσποιείσαι ότι είσαι καλά όταν δεν είσαι. Μαζί μου μπορείς να είσαι ο εαυτός σου και είμαι εδώ να συζητήσουμε όταν θα είσαι έτοιμος/η.»
«Ακόμη και αν αυτό που συμβαίνει σου φαίνεται μικρό ή ασήμαντο, για μένα έχει σημασία επειδή απασχολεί εσένα. Από τη στιγμή που το νιώθεις και το σκέφτεσαι, είναι σημαντικό και έχει αξία.»
«Αν σκέφτεσαι ότι μπορεί να απογοητευτώ με κάτι που σου συμβαίνει, θέλω να ξέρεις πως κανένα πρόβλημα δεν θα αλλάξει το πόσο σημαντικός/η είσαι για μένα.»
« Αν δεν θέλεις να μιλήσουμε τώρα, είναι εντάξει αυτό, μπορούμε να μιλήσουμε αργότερα. Εγώ θα είμαι εδώ.»
«Αν κάποιος σε κάνει ή σε έκανε να αισθανθείς άσχημα, άβολα, φόβο ή αμήχανα, είμαι εδώ για να το συζητήσουμε.»
«Τα προβλήματά σου δεν είναι βάρος για μένα. Νοιάζομαι για σένα.»
'Οπως επισημαίνει η κοινωνική λειτουργός, δεν χρειάζεται ένα παιδί να μας πει «χρειάζομαι βοήθεια» για να το προσεγγίσουμε. Επίσης, δεν χρειάζεται να περιμένουμε την κατάλληλη στιγμή για να πούμε αυτές τις φράσεις. Η εμπιστοσύνη χτίζεται καθημερινά, μέσα από μικρές συζητήσεις, το ενδιαφέρον μας όταν μας μιλά για την καθημερινότητά του και κυρίως μέσα από τον τρόπο που αντιδρούμε όταν εκείνο μας αποκαλύπτει κάτι δύσκολο. Στόχος δεν είναι απλώς το παιδί να μάθει ότι μπορεί να μιλά στους γονείς του, αλλά να αισθάνεται πως δεν θα χάσει την αποδοχή, την αγάπη και την υποστήριξή τους όταν το κάνει.
pexels.com/ Ricardo Ferreira
RicardoΦράσεις που δεν πρέπει να πούμε ποτέ όταν το παιδί μάς αποκαλύπτει κάτι δύσκολο
Η στιγμή που το παιδί σου αποφασίζει να μοιραστεί μαζί σου κάτι που το φοβίζει, το πληγώνει ή το δυσκολεύει είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ο τρόπος με τον οποίο θα αντιδράσεις μπορεί να καθορίσει αν θα αισθανθεί ασφάλεια να συνεχίσει να σου μιλά ή αν θα κλειστεί ξανά στον εαυτό του. Ακόμη κι αν έχεις τις καλύτερες προθέσεις, ορισμένες φράσεις μπορεί άθελά σου να του δημιουργήσουν ενοχές, φόβο ή την αίσθηση ότι δεν το καταλαβαίνεις. Δες ποιες είναι αυτές σύμφωνα με την Ελευθερία Σπαγαδώρου:
1. Γιατί μου το έκρυψες; Γιατί δεν μου το είπες νωρίτερα;
Το παιδί μπορεί να αισθανθεί ενοχή ή ότι έκανε λάθος που δεν μίλησε νωρίτερα. Αντί αυτού θα μπορούσαμε να πούμε «Χαίρομαι που βρήκες το θάρρος να το μοιραστείς μαζί μου, πως νιώθεις τώρα που το συζητήσαμε;».
2. Δεν είναι τόσο σοβαρό.
Υποτιμούμε αυτό που βιώνει το παιδί και του περνάμε το μήνυμα ότι αυτό που νιώθει δεν έχει αξία. Αντί αυτού θα μπορούσαμε να πούμε «Καταλαβαίνω πόσο δύσκολο ήταν αυτό για σένα, θέλω να καταλάβω περισσότερο πως σε έκανε να αισθάνεσαι όλο αυτό».
3. Εσύ τι έκανες και συνέβη αυτό;
Μπορεί το παιδί να το αντιληφθεί ότι του ρίχνουμε την ευθύνη, όπου με αυτό τον τρόπο θα νιώσει και ντροπή και ενοχή. Αντί αυτού θα μπορούσαμε να πούμε «Θέλω να ακούσω τι συνέβη, δεν θα σε κρίνω για τίποτα, απλά θέλω να καταλάβω για να μπορέσω να σε βοηθήσω».
4. Μην κάνεις έτσι, θα περάσει.
Ακόμα και αν υπάρχει καλή πρόθεση πίσω από αυτό, ακυρώνουμε τη δυσκολία που μπορεί να βιώνει το παιδί εκείνη τη στιγμή που το μοιράζεται μαζί μας. Αντί αυτού θα μπορούσαμε να πούμε «Ξέρω πως αυτή η στιγμή είναι δύσκολη για σένα, είναι λογικό να αισθάνεσαι έτσι, όμως θα βρούμε μαζί μια λύση για να αισθανθείς καλύτερα».
5. Μη μου πεις ότι πραγματικά έκανες κάτι τέτοιο, με απογοήτευσες.
Το παιδί μπορεί να φοβηθεί την απόρριψη και να μετανιώσει που το μοιράστηκε.
Αντί αυτού θα μπορούσαμε να πούμε «Ό,τι και αν έχει συμβεί, είμαι εδώ να σε ακούσω και τίποτα δεν θα αλλάξει αυτό που αισθάνομαι για εσένα, θα σε αγαπάω και θα σε νοιάζομαι το ίδιο».
6. Με στεναχωρείς με αυτά τα πράγματα που μου λες.
Του δημιουργούμε την αίσθηση ότι πρέπει να προστατεύει ΕΜΑΣ από τα δικά του συναισθήματα.
7. Αφού δεν μου είπες τίποτα, πως να καταλάβω τι συμβαίνει;
Μεταφέρουμε στο παιδί την ευθύνη για το ότι ΕΜΕΙΣ δεν αντιληφθήκαμε νωρίτερα τη δυσκολία του.
8. Εγώ στην ηλικία σου είχα σοβαρότερα προβλήματα.
Συγκρίνουμε τις εμπειρίες μας με τις δικές του, υποβαθμίζοντας αυτό που βιώνει.
9. Αν με αγαπούσες θα μου τα έλεγες όλα.
Μετατρέπουμε την εμπιστοσύνη σε υποχρέωση και του δημιουργούμε ενοχές.
10. Δεν χρειάζεται να το συζητάμε άλλο, τελείωσε.
Κλείνουμε την επικοινωνία, ενώ μπορεί το παιδί να εξακολουθεί να χρειάζεται υποστήριξη ή να θέλει να μοιραστεί κάτι επιπλέον.
Η αναγνωρισμένη ως Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS 1056 λειτουργεί από «Το Χαμόγελο του Παιδιού» και είναι στη διάθεση κάθε παιδιού και ενήλικα για την παροχή υποστήριξης σε θέματα που τους απασχολούν. Είναι στελεχωμένη αποκλειστικά από εξειδικευμένους Κοινωνικούς Λειτουργούς και Ψυχολόγους και διαθέσιμη πανελλαδικά, 24ώρες το 24ωρο, 365 ημέρες το χρόνο. Οι κλήσεις προς τη Γραμμή SOS 1056 είναι δωρεάν από σταθερό και κινητό τηλέφωνο, για κλήση από καρτοτηλέφωνο ΔΕΝ απαιτείται τηλεκάρτα, ενώ η κλήση από καρτοκινητά δεν απαιτεί διαθέσιμες μονάδες.