Ψυχική υγεία νέων: Όλα όσα μπορούν να κάνουν γονείς και εκπαιδευτικοί

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, σε πολλές συζητήσεις με συγγενείς ή φίλους γύρω από την ψυχική υγεία εφήβων και νέων, ειδικά αυτών που είναι 17-24 χρονών, σίγουρα θα αναγνωρίζαμε ότι υπάρχουν αλλαγές στη συμπεριφορά τους. Ίσως να ακούγαμε και φράσεις όπως «είναι η ηλικία», «υπάρχει πίεση αυτήν την περίοδο», «θα του/της περάσει».

Σήμερα όμως ξέρουμε ότι αυτές οι «εξηγήσεις» δεν είναι τεκμηριωμένες. Πώς να κατανοήσουμε έτσι γιατί ένας έφηβος μπορεί να αισθάνεται ένα κενό; Ή γιατί ένα νέο κορίτσι, μια φοιτήτρια, να έχει συχνά στους ώμους της ανεξήγητα κοψίματα ή εγκαύματα; Πώς να καταλάβουμε τι συμβαίνει πραγματικά; Η απάντηση δεν είναι εύκολη και συχνά φοβόμαστε να την αναγνωρίσουμε. Ακόμα και σήμερα, εν έτει 2026, υπάρχει ένα κοινωνικό στίγμα γύρω από τον αυτοτραυματισμό και την ψυχική υγεία. Γι’ αυτό ακριβώς πρέπει να το εξαλείψουμε.

Τα παιδιά και οι νέοι μάς χρειάζονται πραγματικά δίπλα τους

Το πρώτο και πιο ουσιαστικό βήμα από πλευράς μας, ως γονείς ή εκπαιδευτικοί, δεν είναι να έχουμε όλες τις σωστές λέξεις και απαντήσεις. Είναι να μην κλείνουμε την «πόρτα» της επικοινωνίας με τους νέους ανθρώπους.

Αυτό σημαίνει να τους ακούμε με προσοχή, να μην υποτιμάμε ό,τι αισθάνονται, να μην βιαζόμαστε να βγάλουμε συμπεράσματα και να μην κρίνουμε. Σημαίνει επίσης να αντέχουμε τη σιωπή, εκείνη τη στιγμή που δεν αισθάνονται έτοιμοι να μας μιλήσουν για το τι τους οδηγεί στον αυτοτραυματισμό αλλά έχουν την ανάγκη να ξέρουν ότι είμαστε εκεί, δίπλα τους.

Δεν είναι λίγες οι φορές που προσπαθούμε να προστατεύσουμε τα παιδιά (μας) μέσα από τον έλεγχο ή τις τιμωρητικές συμπεριφορές. Όμως στην κρίσιμη περίοδο της εφηβείας ή στα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής, αυτό δεν βοηθάει καθώς εντείνει το άγχος και τον κίνδυνο αυτοτραυματισμού.

Βέβαια, ας μην ξεχνάμε πως το ότι είμαστε γονείς ή εκπαιδευτικοί δεν μας καθιστά ειδικούς. Έτσι, ενθαρρύνουμε τα παιδιά να μιλήσουν σε ειδικό ψυχικής υγείας παρακινώντας τους να καταλάβουν πως το να αναζητάμε βοήθεια είναι πράξη δύναμης. Και φυσικά, μπορούμε να αναζητήσουμε κι εμείς υποστήριξη από ειδικούς ή υπηρεσίες ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα την κατάσταση και να βοηθήσουμε ουσιαστικά τα παιδιά. Εδώ είναι που έρχεται να μας βοηθήσει το Εθνικό Πρόγραμμα «ΡΙΣΠΕΚΤ στη δύναμή σου», μια πρωτοβουλία του Υπουργείου Υγείας σε συνεργασία με τη UNICEF, στο πλαίσιο της Εθνικής Δράσης Προαγωγής Υγείας Παιδιού και Οικογένειας.

Ένα συνεκτικό πλαίσιο πρόληψης, φροντίδας και υποστήριξης

Για πρώτη φορά στην Ελλάδα, δημιουργείται ένα οργανωμένο, συνεκτικό πλαίσιο που δεν απαντά απλά στο τι κάνουμε όταν γνωρίζουμε πως ένας νέος άνθρωπος αυτοτραυματίζεται αλλά επενδύει στην πρόληψη, τη φροντίδα και την υποστήριξη του ίδιου και της οικογένειάς του.

Στο πλαίσιο του προγράμματος έχει δημιουργηθεί το Πρότυπο Κοινοτικό Κέντρο για την Ψυχική Υγεία των Νέων (17–24 ετών) στην Α’ Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου παρέχονται δωρεάν εξειδικευμένες υπηρεσίες ψυχικής υγείας, όπως κλινική αξιολόγηση και ψυχοθεραπεία, ατομική ή ομαδική, για νέους που εμφανίζουν αυτοτραυματιστικές συμπεριφορές και τις οικογένειές τους. Παράλληλα, υπάρχει η δυνατότητα υποστήριξης και από απόσταση μέσω τηλεψυχιατρικής ώστε να έχουν πρόσβαση στις υπηρεσίες και άτομα που δεν μπορούν να μετακινηθούν ή βρίσκονται σε απομακρυσμένες περιοχές.

Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι το Εθνικό Πρόγραμμα «ΡΙΣΠΕΚΤ στη δύναμή σου», μέσα από το Πρότυπο Κοινοτικό Κέντρο για την Ψυχική Υγεία των Νέων, προσπαθεί να μειώσει το κοινωνικό στίγμα που συχνά συνοδεύει τα ζητήματα ψυχικής υγείας προωθώντας την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση του κοινού, αλλά και να ενισχύσει τις δεξιότητες αναγνώρισης και έγκαιρης παρέμβασης σε επαγγελματίες υγείας και ειδικούς ψυχικής υγείας.

Η πρωτοβουλία του Υπουργείου Υγείας και της UNICEF μας θυμίζει κάτι που ίσως μας διαφεύγει λόγω της πιεστικής καθημερινότητας: Πως κάθε νέος και κάθε νέα που αυτοτραυματίζεται δεν πρέπει να είναι μόνος, δεν πρέπει να είναι μόνη. Και πως οφείλουμε να τους βοηθήσουμε να ανακαλύψουν τον εαυτό τους και τη δύναμη που έχουν ώστε να δημιουργήσουν τη ζωή που ονειρεύονται.

*Η Εθνική Δράση χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας – Ελλάδα 2.0, με τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU