Το 67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης ανοίγει απόψε με τον Μινώταυρο. Τα υπόλοιπα θηρία κυκλοφορούν ελεύθερα

Ο Μινώταυρος της ελληνικής μυθολογίας είχε τουλάχιστον την ευπρέπεια να παραμένει περιορισμένος σε έναν λαβύρινθο. Στη σύγχρονη εκδοχή του Andrey Zvyagintsev, που ανοίγει απόψε, Πέμπτη 5 Νοεμβρίου, το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, η ανθρώπινη αγριότητα διαθέτει πολύ μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων. Εγκαθίσταται στις οικογενειακές σχέσεις, τρέφεται από την ανασφάλεια, συνυπάρχει με την πολιτική εξουσία και αποκτά τρομακτική κανονικότητα σε μια κοινωνία που έχει εξοικειωθεί με τη βία. Ο Ρώσος σκηνοθέτης επιστρέφει με μια ταινία που απέσπασε το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής στις Κάννες του 2026 και χρησιμοποιεί τη διάλυση ενός ανθρώπου για να μιλήσει για τη διάλυση μιας ολόκληρης ηθικής τάξης.

Η πρεμιέρα θα πραγματοποιηθεί στις 19:00, στο Ολύμπιον, δίνοντας το σύνθημα για έντεκα ημέρες κινηματογράφου, από τις 5 έως τις 15 Νοεμβρίου. Συνολικά 258 ταινίες θα προβληθούν στις αίθουσες Ολύμπιον και Παύλος Ζάννας, στους κινηματογράφους του Λιμανιού και στο Μακεδονικόν, ενώ 58 θα είναι διαθέσιμες και διαδικτυακά. Μετά την αποψινή προβολή, η Αποθήκη Γ θα φιλοξενήσει συναυλία του Παύλου Παυλίδη, με ελεύθερη είσοδο κατόπιν έκδοσης μηδενικού εισιτηρίου.

Από τον Zvyagintsev και τον Oliver Laxe μέχρι τη Laura Mulvey, τον Emin Alper, τον Fatih Akin και τον Νίκο Γραμματικό, η φετινή διοργάνωση συγκεντρώνει δημιουργούς που έχουν ασχοληθεί με την εξουσία, την ταυτότητα, την επιθυμία και τις κοινωνικές συμβάσεις, συχνά με την παρεξηγημένη αγένεια όσων επιμένουν να θέτουν δυσάρεστα ερωτήματα.

Ο Μινώταυρος έχει οικογένεια, επιχείρηση και μια χώρα σε πόλεμο

Ο Minotaur διαδραματίζεται στη Ρωσία του 2022, την περίοδο της εισβολής στην Ουκρανία, και ακολουθεί τον Gleb, έναν επιτυχημένο επιχειρηματία που ζει με τη σύζυγό του, Galina, και τον γιο τους σε μια επαρχιακή πόλη. Η επιχείρησή του βρίσκεται αντιμέτωπη με τις συνέπειες του πολέμου και της επιστράτευσης, ενώ η ανακάλυψη της απιστίας της γυναίκας του επιταχύνει την προσωπική του κατάρρευση. Στον κεντρικό ρόλο βρίσκεται ο Dmitri Mazurov, με την Iris Lebedeva να υποδύεται τη Galina και τον Boris Kudrin να συμπληρώνει το βασικό καστ.

Σύμφωνα με την επίσημη παρουσίαση του Φεστιβάλ Καννών, η ταινία αντλεί έμπνευση από το La Femme infidèle του Claude Chabrol και συνδέει την προσωπική κρίση του πρωταγωνιστή με τη βία του πολέμου. Η επιστράτευση απομακρύνει εργαζομένους από την επιχείρησή του, ο κοινωνικός του περίγυρος δοκιμάζεται και οι βεβαιότητές του καταρρέουν. Ο Zvyagintsev παρακολουθεί έναν άνθρωπο που χάνει σταδιακά τον έλεγχο της ζωής του, μέσα σε μια πραγματικότητα όπου η επιβολή ισχύος έχει αποκτήσει κεντρική θέση.

Ο δημιουργός του Leviathan και του Loveless γνωρίζει καλά πώς να εξετάζει τις κοινωνικές παθογένειες μέσα από τις προσωπικές σχέσεις. Στο Leviathan του 2014, που κέρδισε το Βραβείο Σεναρίου στις Κάννες, είχε ασχοληθεί με τη διαφθορά και την κατάχρηση εξουσίας στη σύγχρονη Ρωσία, ενώ στο Loveless του 2017, που απέσπασε το Βραβείο της Επιτροπής, η εξαφάνιση ενός παιδιού αποτελούσε την αφετηρία μιας ανελέητης παρατήρησης της οικογενειακής και κοινωνικής αδιαφορίας.

Ο τίτλος της νέας του ταινίας παραπέμπει ευθέως στο μυθολογικό τέρας, με το Φεστιβάλ Καννών να επισημαίνει ότι ο δημιουργός αναζητά τη θηριώδη πλευρά που μπορεί να κρύβεται μέσα στον άνθρωπο. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα εύστοχη επιλογή σε μια εποχή κατά την οποία η ανθρώπινη βαρβαρότητα συχνά παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα των περιστάσεων. Εξάλλου, η Ιστορία μάς έχει προσφέρει αρκετούς ανθρώπους που διέπραξαν φρικαλεότητες χωρίς να χρειαστούν ούτε κέρατα ούτε μυθολογική καταγωγή.

Ο Oliver Laxe μάς πηγαίνει στην έρημο. Εκεί όπου περισσεύουν οι βεβαιότητες

Στο Sirāt, ο Oliver Laxe είχε ήδη χρησιμοποιήσει την έρημο για να εξετάσει πόσο εύθραυστος γίνεται ο άνθρωπος όταν στερείται τις βεβαιότητες που τον προστατεύουν. Στη Θεσσαλονίκη, η δική του επιλογή 17 ταινιών περιλαμβάνει έργα όπως το Lawrence of Arabia του David Lean και το Zabriskie Point του Michelangelo Antonioni, δύο διαφορετικές κινηματογραφικές προσεγγίσεις ενός τοπίου που έχει συνδεθεί με την αποικιοκρατία, την εξέγερση, την επιθυμία και την ανθρώπινη ματαιοδοξία. Το αφιέρωμα επεκτείνεται πέρα από τις αίθουσες, με μια πολυμεσική εγκατάσταση στο MOMUS-Πειραματικό Κέντρο Τεχνών, παραγωγής του Museo Reina Sofía της Μαδρίτης, ενώ το Δυτικό Φυλάκιο στο λιμάνι θα μεταμορφωθεί σε περιβάλλον ερήμου υπό την επιμέλεια του Ορέστη Ανδρεαδάκη. Ο Laxe θα συμμετάσχει και σε ανοιχτή συζήτηση για τη δημιουργική του διαδρομή.

Η επιλογή της ερήμου ως κεντρικής θεματικής αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, κατά την οποία ο άνθρωπος καταναλώνει ασταμάτητα εικόνες και πληροφορίες, αναζητώντας με αξιοθαύμαστη επιμονή κάτι που να τον συγκινεί πραγματικά. Το σινεμά της ερήμου απαιτεί μια διαφορετική σχέση με τον χρόνο και την προσοχή. Οι αποστάσεις αποκτούν σημασία, η σιωπή αποκτά βάρος και η ανθρώπινη παρουσία χάνει την ψευδαίσθηση ότι αποτελεί το σημαντικότερο γεγονός του σύμπαντος. Μια εμπειρία μάλλον ωφέλιμη για τον σύγχρονο πολιτισμό, ο οποίος έχει αναγάγει κάθε ασήμαντη προσωπική δραστηριότητα σε γεγονός που αξίζει να καταγραφεί.

Στα Βαλκάνια δεν χρειάζεται να πιστεύεις στα φαντάσματα. Αρκεί να ξέρεις Ιστορία

Το αφιέρωμα Balkan Horror, στο πλαίσιο της ενότητας Meet the Neighbors+, αποτελεί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες επιλογές της φετινής διοργάνωσης, καθώς εξετάζει τον κινηματογραφικό τρόμο μέσα από μια περιοχή που διαθέτει άφθονο ιστορικό υλικό για να τον τροφοδοτήσει. Οκτώ ταινίες, από το folk horror και το υπερφυσικό μέχρι το body horror, το σπλάτερ και τη μαύρη κωμωδία, επαναφέρουν μύθους, συλλογικά τραύματα, οικογενειακά μυστικά και πολιτισμικές φοβίες που δύσκολα χωρούν στις συνηθισμένες περιγραφές της βαλκανικής ταυτότητας.

Στο T.T. Syndrome του Dejan Zečević, μια παρέα νεαρών εγκλωβίζεται σε ένα τουρκικό λουτρό στο Βελιγράδι, όπου καταδιώκεται από έναν κατά συρροή δολοφόνο. Η ταινία του 2002 θεωρείται ορόσημο για το σερβικό σινεμά τρόμου, καθώς υπήρξε η πρώτη εγχώρια παραγωγή του είδους slasher. Το αφιέρωμα εξερευνά επίσης τις πιο παράδοξες όψεις της βαλκανικής κινηματογραφικής φαντασίας, εκεί όπου το μεταφυσικό συνυπάρχει με την πολιτική ιστορία και η οικογένεια αποκτά τις διαστάσεις ενός μικρού, εξαιρετικά δυσλειτουργικού καθεστώτος.

Η επιλογή έχει και μια ενδιαφέρουσα πολιτισμική προέκταση. Ο τρόμος, ένα είδος που παραδοσιακά αντιμετωπίζεται ως λιγότερο σοβαρό από το κοινωνικό δράμα, έχει προσφέρει σε δημιουργούς τη δυνατότητα να μιλήσουν για τον εθνικισμό, την καταπίεση, τη βία και τη συλλογική ενοχή με τρόπο που συχνά αποδεικνύεται πιο διεισδυτικός από μια ευπρεπή πολιτική καταγγελία. Στα Βαλκάνια, όπου η Ιστορία έχει κακοποιηθεί επανειλημμένα από όσους επιμένουν να τη χρησιμοποιούν ως προσωπικό τους άλλοθι, τα κινηματογραφικά φαντάσματα έχουν αρκετούς λόγους να αρνούνται να αναπαυθούν.

Ο Emin Alper και η Laura Mulvey θα χαλάσουν μερικές βολικές βεβαιότητες

Σημαντική θέση στο πρόγραμμα καταλαμβάνει και το αφιέρωμα στον Τούρκο σκηνοθέτη Emin Alper, έναν δημιουργό που έχει ασχοληθεί συστηματικά με την εξουσία, την παράνοια, τις κοινωνικές συγκρούσεις και τους μηχανισμούς μέσω των οποίων ο φόβος μετατρέπεται σε εργαλείο χειραγώγησης. Από το Beyond the Hill μέχρι το πρόσφατο Salvation, που απέσπασε την Αργυρή Άρκτο – Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής στην Berlinale του 2026, το έργο του εξετάζει κοινωνίες στις οποίες η καχυποψία και η ανάγκη για έλεγχο διαμορφώνουν τις ανθρώπινες σχέσεις.

Εξίσου σημαντική είναι η παρουσία της Laura Mulvey, μιας από τις πλέον επιδραστικές θεωρητικούς του κινηματογράφου και του φεμινισμού. Το περίφημο δοκίμιό της Visual Pleasure and Narrative Cinema του 1975 άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο εξετάζουμε την αναπαράσταση των γυναικών στον κινηματογράφο, εισάγοντας στη σχετική θεωρητική συζήτηση την έννοια του male gaze. Η Mulvey υποστήριξε ότι ο κλασικός αφηγηματικός κινηματογράφος είχε οργανώσει σε μεγάλο βαθμό την οπτική απόλαυση γύρω από την ανδρική επιθυμία, με τις γυναίκες συχνά περιορισμένες στον ρόλο του θεάματος.

Πενήντα ένα χρόνια μετά τη δημοσίευση εκείνου του κειμένου, η συζήτηση διατηρεί εντυπωσιακή επικαιρότητα. Η κινηματογραφική βιομηχανία μπορεί να έχει αλλάξει τις δημόσιες διακηρύξεις της περί εκπροσώπησης και ισότητας, όμως η εμπορευματοποίηση του γυναικείου σώματος, τα στερεότυπα και οι ανισότητες στην παραγωγή εξακολουθούν να προσφέρουν άφθονη δουλειά στους θεωρητικούς της εικόνας. Η Mulvey θα βρεθεί στη Θεσσαλονίκη για μια ανοιχτή συζήτηση γύρω από την οπτική απόλαυση, την επιθυμία και την ίδια την πράξη της θέασης. Ενδεχομένως, το πιο ενοχλητικό ερώτημα που μπορεί να θέσει το σινεμά σε έναν θεατή είναι γιατί απολαμβάνει τόσο πολύ αυτό που βλέπει.

Ο Νίκος Γραμματικός και οι απόντες που επιμένουν να μας αφορούν

Στον ελληνικό κινηματογράφο, το Φεστιβάλ απονέμει τιμητικό Χρυσό Αλέξανδρο στον Νίκο Γραμματικό, αναγνωρίζοντας μια διαδρομή που έχει συνδεθεί με τις πιο ανήσυχες πλευρές της εγχώριας κινηματογραφικής παραγωγής. Το αφιέρωμα περιλαμβάνει το σύνολο των μικρού και μεγάλου μήκους ταινιών του, ανάμεσά τους και την Έξοδο του 1995, η οποία θα προβληθεί για πρώτη φορά στη μεγάλη οθόνη χάρη στο Αρχείο της ΕΡΤ.

Ιδιαίτερη θέση στη φιλμογραφία του κατέχουν οι Απόντες του 1996, ένα έργο για τη φιλία, την ενηλικίωση, τις χαμένες προσδοκίες και τον τρόπο με τον οποίο ο χρόνος αναμετριέται με τις νεανικές υποσχέσεις. Με αφορμή την τριακοστή επέτειο της ταινίας, θα παρουσιαστεί και το βιβλίο Απόντες, μια προφορική ιστορία του Θεοδόση Μίχου, με μαρτυρίες συνεργατών και συντελεστών της παραγωγής.

Το ενδιαφέρον με το έργο του Γραμματικού είναι ότι κατέγραψε πλευρές της ελληνικής κοινωνίας χωρίς να εξωραΐζει τις αντιφάσεις της. Οι ήρωές του κουβαλούν την αμηχανία, την οργή, την τρυφερότητα και την αδυναμία μιας γενιάς που μεγάλωσε με την υπόσχεση ότι η ζωή θα μπορούσε να εξελιχθεί διαφορετικά. Τριάντα χρόνια μετά τους Απόντες, αρκετές από εκείνες τις διαψεύσεις παραμένουν ενοχλητικά γνώριμες. Άλλωστε, η ελληνική κοινωνία έχει μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να αλλάζει δεκαετίες χωρίς να ανανεώνει με την ίδια συνέπεια τα αδιέξοδά της.

Το ελληνικό σινεμά δεν περιμένει την άδεια κανενός

Στη φετινή διοργάνωση συμμετέχουν συνολικά 26 ελληνικές ταινίες μεγάλου μήκους και 28 μικρού μήκους, ενώ 19 ελληνικές παραγωγές θα κάνουν την πρώτη τους προβολή. Εννέα από αυτές συμμετέχουν στα διεθνή διαγωνιστικά τμήματα, ανάμεσά τους το Ένας ολόκληρος άνθρωπος σχεδόν του Ευθύμη Kosemund-Σανίδη, το Μια μέρα στη ζωή της Τζο: Κεφάλαιο Φαίδρα της Jacqueline Lentzou και το Τιτανικός Ωκεανός της Κωνσταντίνας Κοτζαμάνη.

Στο πρόγραμμα περιλαμβάνονται ακόμη το Κράτα με της Μυρσίνης Αριστείδου, η Θάλασσα από γυαλί του Αλέξη Αλεξίου και μια ιδιαίτερη αναδρομή στο παρελθόν του ελληνικού queer κινηματογράφου, με την παρουσίαση υλικού από τη χαμένη για δεκαετίες Όπερα του Ανδρέα Βελισσαρόπουλου, του 1976. Πρόκειται για ένα κινηματογραφικό παρελθόν που αξίζει να εξεταστεί πέρα από τα γνωστά ονόματα και τις καθιερωμένες αφηγήσεις περί ελληνικής κινηματογραφικής ιστορίας.

Το ελληνικό πρόγραμμα έχει ενδιαφέρον ακριβώς επειδή δεν περιορίζεται σε μία γενιά, μία αισθητική ή μία αντίληψη περί κινηματογραφικής επιτυχίας. Οι νέες παραγωγές συνομιλούν με τις προηγούμενες δεκαετίες, ενώ οι αποκαταστάσεις και οι αρχειακές ανακαλύψεις θυμίζουν ότι η πολιτιστική μνήμη είναι μια υπόθεση που απαιτεί πολύ περισσότερη φροντίδα από τις επετειακές αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα.

Η 67η διοργάνωση θα ολοκληρωθεί στις 15 Νοεμβρίου με την Άγνωστη γυναίκα της May el-Toukhy, που απέσπασε τον Χρυσό Λέοντα στη Βενετία, ενώ στη Θεσσαλονίκη θα βρεθεί και η πρωταγωνίστρια Mathilde Arcel, βραβευμένη με το Κύπελλο Volpi Καλύτερης Ηθοποιού. Στις 14 Νοεμβρίου θα ανακοινωθούν επίσης από τη Θεσσαλονίκη οι υποψηφιότητες των Ευρωπαϊκών Βραβείων Κινηματογράφου, η τελετή των οποίων θα φιλοξενηθεί στην Ελλάδα το 2027.

Τα θηρία έχουν μάθει να συμπεριφέρονται εξαιρετικά στους τίτλους τέλους

Από τον Μινώταυρο του Zvyagintsev και τα στοιχειωμένα Βαλκάνια μέχρι τις ερήμους του Laxe και τις πολιτικές εμμονές του Alper, το 67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης προσφέρει αρκετές αφορμές για να αναρωτηθούμε τι ακριβώς εξακολουθούμε να θεωρούμε φυσιολογικό. Η βία, η χειραγώγηση, η κοινωνική υποκρισία και η ανθρώπινη μοναξιά έχουν αποκτήσει τόσο μεγάλη οικειότητα στην καθημερινότητά μας, ώστε πολλές φορές χρειάζεται η υπερβολή της μυθοπλασίας για να αντιληφθούμε το πραγματικό τους μέγεθος.

Ο κινηματογράφος δεν διαθέτει κάποια μαγική ικανότητα να διορθώνει τον κόσμο. Έχει, ωστόσο, τη δυνατότητα να εξετάζει με ανεπιθύμητη σχολαστικότητα όσα ο δημόσιος λόγος προτιμά να απλοποιεί, να δικαιολογεί ή να ξεχνά. Οι καλύτερες ταινίες μάς στερούν για λίγο την πολυτέλεια της εύκολης βεβαιότητας και απαιτούν να αντιμετωπίσουμε ανθρώπους, καταστάσεις και αντιφάσεις που θα αποφεύγαμε ευχαρίστως στην πραγματική ζωή.

Ο αρχαίος Μινώταυρος χρειαζόταν έναν λαβύρινθο για να προστατευτεί από την ανθρώπινη οργή και να προστατεύσει τους ανθρώπους από τη δική του. Οι σύγχρονοι εκπρόσωποί του έχουν πετύχει κάτι σαφώς πιο εντυπωσιακό: κυκλοφορούν ανάμεσά μας, απολαμβάνουν κοινωνική αναγνώριση και, εφόσον διαθέτουν την κατάλληλη δημόσια εικόνα, μπορούν ακόμη και να διδάσκουν πολιτισμό.