Η σκηνοθέτις Agnieszka Smoczyńska στο Queen.gr για το Hot Spot και το ξέπλυμα του «εγώ δεν φταίω»

Η ανθρωπότητα βρήκε επιτέλους τον τρόπο να απαλλαγεί από τις συνέπειες των επιλογών της: να παραδώσει το δικαίωμα της επιλογής σε κάποιον άλλον. Στο Hot Spot της Agnieszka Smoczyńska, ο πλανήτης έχει πληρώσει ακριβά την ανθρώπινη ανοησία και η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει να διαχειριστεί όσα απέμειναν, μαζί με τις ζωές, τις ανάγκες και τις σκέψεις των ανθρώπων. Η ελευθερία περνά στον κατάλογο των περιττών πολυτελειών, οι πρόσφυγες εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως ανεπιθύμητοι και η Noomi Rapace, στον ρόλο της Rana, επιστρατεύει τις ικανότητες μιας ψηφιακής μάγισσας για να τα βάλει με το σύστημα. Εντυπωσιακή πρόοδος για ένα είδος που κατάφερε να φτιάξει μηχανές με τεράστιες δυνατότητες, αλλά συνεχίζει να δυσκολεύεται με τα στοιχειώδη της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Στο μεταξύ, η συνείδηση έγινε δεδομένο προς επεξεργασία και η υποταγή απέκτησε την ευγένεια μιας τεχνολογικής υπηρεσίας. Το μόνο που απομένει είναι να πατήσουμε «Αποδέχομαι» και να καμαρώσουμε για το επίπεδο του πολιτισμού μας.

Με αφορμή την προβολή του Hot Spot στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, η Πολωνή σκηνοθέτις των The Lure και The Silent Twins μάς μίλησε για την τεχνητή νοημοσύνη, την εξουσία και τους ανθρώπους που, ακόμη κι όταν γνωρίζουν την αδικία από πρώτο χέρι, μπορούν να γίνουν οι χειρότεροι υπηρέτες της. Στο πρόσωπο της Rana, της «cyber witch» που αμφισβητεί το σύστημα, αναγνωρίζει και μια άλλη, διαχρονική εμμονή της εξουσίας: να θεωρεί επικίνδυνη κάθε γυναίκα που αρνείται να υπακούσει. Κατασκευάσαμε μηχανές που σκέφτονται μόνες τους, αλλά όταν το κάνει μια γυναίκα, εξακολουθούμε να τη λέμε μάγισσα. Ό,τι να ’ναι.

Κυρία Smoczyńska, μεγαλώσατε στην Πολωνία, βιώσατε νωρίς την απώλεια και δημιουργήσατε έναν κινηματογραφικό κόσμο που αμφισβητεί την ανθρώπινη ταυτότητα. Πέρα από τις ταινίες, τις διακρίσεις και τους ρόλους της ζωής σας, τί άλλο πρέπει να ξέρουμε για εσάς;

Μεγάλωσα σε μια πολύ ιδιαίτερη περιοχή της Πολωνίας, την Κάτω Σιλεσία, όπου σχεδόν όλοι ήταν, κατά κάποιον τρόπο, νεοφερμένοι. Πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η περιοχή ανήκε στη Γερμανία και μετά το τέλος του πολέμου πέρασε στην Πολωνία, στο πλαίσιο της πολιτικής του Stalin. Οι άνθρωποι που εγκαταστάθηκαν στο Wrocław, την πόλη όπου μεγάλωσα, προέρχονταν από διαφορετικά μέρη. Είχαν δημιουργήσει μια καινούργια κοινότητα, χωρίς κοινές ρίζες, χωρίς την ίδια καταγωγή ή ένα κοινό παρελθόν. Κάτι αντίστοιχο με την κοινωνία που βλέπουμε στο Hot Spot.

Για μένα, ως παιδί και αργότερα ως έφηβη, ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον να μεγαλώνω σε έναν τόπο όπου όλοι ήταν, με κάποιον τρόπο, ξένοι. Το αίσθημα του να είσαι outsider ήταν κομμάτι του περιβάλλοντος στο οποίο διαμορφώθηκα.

Από το The Lure μέχρι το The Silent Twins και το Hot Spot, επιστρέφετε σε χαρακτήρες που δεν χωρούν στην κανονικότητα. Τι σας γοητεύει τόσο στους ανεπιθύμητους αυτού του κόσμου;

Ίσως επειδή κι εγώ υπήρξα outsider. Με ενδιαφέρουν οι άνθρωποι που βρίσκονται σε σύγκρουση με την κοινωνία και την πραγματικότητα που τους περιβάλλει. Μέσα από αυτή τη σύγκρουση μπορείς να εξερευνήσεις βαθύτερα την ανθρώπινη φύση, να καταλάβεις πώς ένας άνθρωπος αντιμετωπίζει τον κόσμο και ποιες είναι οι πραγματικές του ανάγκες. Με συναρπάζει ιδιαίτερα η στιγμή που κάποιος αρνείται να αποδεχτεί τους κανόνες, που δεν θέλει να υπακούσει σε όσα η κοινωνία απαιτεί από αυτόν.

Κάποτε ονομάζαμε μάγισσα όποια γυναίκα δεν μπορούσαμε να ελέγξουμε. Στο Hot Spot, η Rana επιστρέφει ως «cyber witch». Τι φοβάται περισσότερο η σύγχρονη εξουσία σε μια ελεύθερη γυναίκα;

Πιστεύω ότι, σε επίπεδο νοοτροπίας, εξακολουθούμε να ζούμε στον Μεσαίωνα. Με ανησυχεί ιδιαίτερα η πολιτική της άκρας Δεξιάς, γιατί θεωρώ πως στρέφεται, με διάφορους τρόπους, εναντίον των γυναικών.

Προσωπικά, αντιλαμβάνομαι τις μάγισσες ως σοφές γυναίκες. Γυναίκες που γνωρίζουν περισσότερα, που επιθυμούν περισσότερα και δεν περιορίζονται σε όσα οι άλλοι περιμένουν από εκείνες. Τέτοιες γυναίκες αποτελούσαν ανέκαθεν πρόβλημα για την κοινωνία, επειδή ενσαρκώνουν τους φόβους του ανδρικού κόσμου.

Στην ταινία, η Rana είναι μια «cyber witch», μια γυναίκα που διαθέτει τη δύναμη να ελέγξει το σύστημα, να το χακάρει και να παρέμβει στους μηχανισμούς που καθορίζουν την ανθρώπινη ζωή. Βρίσκω αυτή την εικόνα εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ως μεταφορά για τη σημερινή πραγματικότητα.

Στο Hot Spot, η ανθρωπότητα καταστρέφει τον κόσμο και αναθέτει στην AI να τον σώσει. Μήπως η τεχνητή νοημοσύνη είναι το πιο εξελιγμένο άλλοθι της ανθρώπινης ανευθυνότητας;

Στον κόσμο της ταινίας, οι άνθρωποι στρέφονται στην τεχνητή νοημοσύνη επειδή τη θεωρούν πιο ευφυή από τους ίδιους. Δεν λειτουργεί με βάση το συναίσθημα, δεν είναι απρόβλεπτη και μπορεί να ασκήσει έλεγχο στην κοινωνία. Της παραχωρούν, επομένως, αυτή την εξουσία.

Το πρόβλημα είναι ότι, από τη στιγμή που συμβαίνει αυτό, κανείς δεν αναλαμβάνει πραγματικά την ευθύνη. Ποιον μπορείς να κατηγορήσεις όταν κάτι πάει στραβά; Ποιος λογοδοτεί για τις συνέπειες; Μπορείς να κρίνεις την ίδια την τεχνητή νοημοσύνη ή πρέπει να στραφείς στους ανθρώπους που της παρέδωσαν τον έλεγχο;

Και υπάρχει ένα ακόμη ερώτημα που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα: τι θα συνέβαινε αν κάποια στιγμή η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη αποφάσιζε να επαναστατήσει;

Η άρνηση των Neosouls να συνδεθούν με το Head αποτελεί ήδη επαναστατική πράξη. Μπορεί, όμως, μια επανάσταση να απελευθερώσει τον άνθρωπο χωρίς να αλλάξει την ανάγκη του να υπακούει;

Είναι ένα πολύ σημαντικό ερώτημα. Όταν θέλεις να ξεκινήσεις μια επανάσταση, πρέπει αναγκαστικά να αρχίσεις από κάπου. Στην ταινία τίθεται, μεταξύ άλλων, ένα θεμελιώδες ζήτημα: ποιος πρέπει να αναλαμβάνει την ευθύνη για ένα παιδί; Η μητέρα του ή ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης;

Πιστεύω πως μια πραγματική επανάσταση δεν μπορεί να ξεκινήσει χωρίς να αμφισβητηθεί η ίδια η ανάγκη των ανθρώπων να υπακούν. Μπορείς, ωστόσο, να αρχίσεις από τη συζήτηση για τις ανάγκες μας, για την ελευθερία και για όσα έχουμε δικαίωμα να διεκδικούμε ως ανθρώπινα όντα. Από κάπου πρέπει να αρχίσει αυτή η διαδικασία.

Ο κόσμος του Hot Spot διαθέτει προηγμένη τεχνητή νοημοσύνη, αλλά εξακολουθεί να απαντά στους πρόσφυγες με βία. Τι αξία έχει η τεχνολογική πρόοδος χωρίς ηθική εξέλιξη και ανθρωπιά;

Η τεχνολογική πρόοδος χωρίς αντίστοιχη ηθική εξέλιξη και ανθρωπιά είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Στο πέρασμα των αιώνων, οι πολιτικοί μπορούσαν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, να κριθούν για τις αποφάσεις και τις πράξεις τους. Η ηθική και οι ανθρώπινες αρετές αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία του πολιτισμού μας. Δεν μπορούμε να αντιμετωπίζουμε την τεχνολογική εξέλιξη ανεξάρτητα από αυτές.

Ο Djonny υπήρξε πρόσφυγας και τώρα ερευνά τη δολοφονία ενός άλλου. Γιατί η προσωπική εμπειρία της αδικίας δεν εγγυάται ότι θα σταθούμε δίκαιοι απέναντι στους άλλους;

Επειδή ακόμη και τα θύματα μπορούν να μετατραπούν σε θύτες. Μπορούν, υπό ορισμένες συνθήκες, να γίνουν ακόμη και τέρατα.

Ένας άνθρωπος που έχει υποστεί βία ή αδικία δεν αποκλείεται να συμπεριφερθεί με ακόμη μεγαλύτερη σκληρότητα απέναντι σε κάποιον άλλον. Αυτό, βέβαια, δεν συμβαίνει σε όλους. Κάποιοι άνθρωποι αναπαράγουν τη βία που έχουν βιώσει και κάποιοι άλλοι όχι.

Ο Djonny είναι πλέον ένας άνθρωπος του συστήματος, το πρόσωπο που το εκπροσωπεί. Πιστεύει ότι όσα κάνει είναι απαραίτητα για να προστατεύσει την οικογένειά του, τον εαυτό του και την κοινότητά του. Αυτή είναι η δική του δικαιολογία για τη θέση που έχει επιλέξει να υπηρετεί.

Στο Hot Spot, ακόμη και οι σκέψεις παύουν να είναι ιδιωτικές. Μπορεί να διατηρήσει κανείς την ανθρωπινότητά του χωρίς το δικαίωμα να μείνει πραγματικά μόνος;

Πιστεύω ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκη τη μοναχικότητα. Χρειαζόμαστε τον προσωπικό μας χώρο, τη δυνατότητα να σκεφτόμαστε και να αισθανόμαστε χωρίς διαρκή παρέμβαση.

Σκεφτείτε, για παράδειγμα, το ChatGPT. Μπορεί να του απευθύνετε εξαιρετικά προσωπικές ερωτήσεις, πράγματα που δεν θα θέλατε ποτέ να μοιραστείτε με έναν άλλον άνθρωπο. Το γεγονός, όμως, ότι τα μοιραστήκατε με ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης δεν σημαίνει ότι εξαφανίζονται.

Το σύστημα θυμάται. Θυμάται όσα του έχετε πει. Και αυτή η πληροφορία θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να σας ελέγξει ή να σας χειραγωγήσει. Η χειραγώγηση και ο έλεγχος μπορούν, άλλωστε, να εξυπηρετούν και πολύ συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα.

Στο Hot Spot η συνείδηση χειραγωγείται, ενώ εσείς ζητάτε από τον θεατή να εγκαταλείψει τη λογική του. Πόσο αθώα είναι η εξουσία ενός σκηνοθέτη πάνω στο μυαλό του κοινού;

Θέλω οι θεατές να αισθανθούν την ταινία, να τη βιώσουν, όχι απλώς να την παρακολουθήσουν. Αυτό με ενδιαφέρει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο.

Και όσο για το αν είμαι αθώα, δεν είμαι. Δεν είμαι ποτέ αθώα. Ούτε πιστεύω ότι το κοινό είναι αθώο. Κάθε θεατής έρχεται στην κινηματογραφική αίθουσα με τη δική του ιστορία, τις εμπειρίες και το προσωπικό του υπόβαθρο.

Η δημιουργία μιας ταινίας είναι, για μένα, ένα είδος παιχνιδιού ανάμεσα στον σκηνοθέτη και το κοινό. Προσκαλείς τους ανθρώπους σε έναν κόσμο, τους δίνεις τη δυνατότητα να αισθανθούν και να βιώσουν κάτι και προσπαθείς, μέσα από αυτή την εμπειρία, να τους οδηγήσεις στο να θέσουν τα δικά τους ερωτήματα. Έτσι αντιλαμβάνομαι τον ρόλο μου ως δημιουργού.

Η Ελλάδα έγινε τόπος γυρισμάτων μιας δυστοπίας για την οικολογική κατάρρευση και τον ανθρώπινο αποκλεισμό. Ποιο στοιχείο της σημερινής της πραγματικότητας θα μπορούσε να ανήκει αυτούσιο στο μέλλον του Hot Spot;

Με φοβίζει η υπερθέρμανση του πλανήτη και όσα συμβαίνουν στο φυσικό περιβάλλον. Όταν άρχισα να σκέφτομαι πού θα μπορούσα να αποτυπώσω κινηματογραφικά έναν κόσμο χωρίς πράσινο, χωρίς ζώα, έναν κόσμο όπου η φύση έχει σχεδόν εξαφανιστεί, η Ελλάδα μού φάνηκε ένας εξαιρετικά ενδιαφέρων τόπος.

Από τη μία πλευρά, είναι η τεράστια πολιτιστική και ιστορική της κληρονομιά. Οι Έλληνες φιλόσοφοι, η τέχνη, όλα όσα συνδέονται με τις απαρχές του δυτικού πολιτισμού. Από την άλλη, είναι η σημερινή πραγματικότητα, οι πυρκαγιές και τα δάση που έχουν καταστραφεί. Πρόκειται για ένα τεράστιο περιβαλλοντικό πρόβλημα.

Με ενέπνευσε επίσης η Ελλάδα ως τόπος για την αποτύπωση της ανθρώπινης μοναξιάς. Για μένα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον αυτή η σχέση ανάμεσα σε έναν τόπο που συνδέεται με τις ρίζες του δυτικού πολιτισμού και στην εικόνα ενός πιθανού μέλλοντος.

Μέσα από το Hot Spot εξετάζετε τις ανθρώπινες αδυναμίες και αντιφάσεις. Ποιο δικό σας ελάττωμα ανακαλύψατε ή αναγκαστήκατε να παραδεχτείτε κατά τη δημιουργία του;

Μέσα από την ταινία εξερεύνησα κυρίως τους προσωπικούς μου φόβους και τις αγωνίες μου. Τον φόβο για τους ανθρώπους που αγαπώ, για όσους βρίσκονται κοντά μου, αλλά και την αγωνία για το πού κατευθύνεται ο κόσμος μας. Υπάρχει μέσα μου ο φόβος ότι μπορεί πραγματικά να πλησιάζουμε στο τέλος του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε.

Ξεκινήσαμε να δουλεύουμε πάνω στο Hot Spot πριν από πολλά χρόνια, πριν από την πανδημία και πριν από την εμφάνιση του ChatGPT. Οι πρώτες μας σκέψεις συνδέονταν με την εξάπλωση των fake news και την εμφάνιση της μετα-αλήθειας. Με αυτή τη διαρκή αβεβαιότητα για το τι είναι αληθινό, τι είναι πραγματικό και τι όχι.

Αυτά τα ερωτήματα βρίσκονταν από την αρχή στον πυρήνα της δημιουργικής μας αναζήτησης. Και σήμερα, καθώς ο κόσμος αλλάζει τόσο γρήγορα, εξακολουθούν να με απασχολούν.

Σε μια εποχή που η πολιτική πραγματικότητα ανταγωνίζεται επάξια τις πιο σκοτεινές δυστοπίες, ο πολιτικός κινηματογράφος γίνεται πιο αιχμηρός ή πιο δειλός; Ζούμε το κινηματογραφικό «κάθε πέρσι και καλύτερα»;

Με ενδιαφέρει πολύ αυτό το ερώτημα, ιδιαίτερα σε σχέση με τη νοσταλγία. Τι μπορεί πραγματικά να μας προσφέρει η νοσταλγία; Μπορεί να μετατραπεί και σε δηλητήριο.

Συχνά επιθυμούμε να επιστρέψουμε σε μια εποχή κατά την οποία αισθανόμασταν πιο ασφαλείς, όταν ήμασταν νεότεροι και είχαμε περισσότερη ελπίδα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η επιστροφή στο παρελθόν μπορεί να μας προσφέρει τις απαντήσεις που αναζητούμε.

Όσο για τον κινηματογράφο, με ενδιαφέρουν οι δημιουργοί που εξακολουθούν να θέτουν ερωτήματα, να εξερευνούν την κινηματογραφική γλώσσα και να αρνούνται να περιοριστούν σε όσα περιμένει η βιομηχανία από εκείνους. Θέλω να βλέπω ταινίες που προκαλούν ενόχληση, που αναστατώνουν τον θεατή και τον αναγκάζουν να σκεφτεί. Ο κινηματογράφος που υπάρχει αποκλειστικά για να προσφέρει ψυχαγωγία δεν είναι αυτός που με ενδιαφέρει ως δημιουργό.

Τι απειλεί περισσότερο το μέλλον του κινηματογράφου; Η τεχνητή νοημοσύνη που μπορεί να παράγει τέχνη χωρίς συνείδηση ή μια βιομηχανία που έχει μάθει να παράγει περιεχόμενο χωρίς άποψη;

Θα επέλεγα το δεύτερο. Μια βιομηχανία που έχει μάθει να παράγει περιεχόμενο χωρίς προσωπική άποψη.

Γιατί τι σημαίνει πραγματικά να έχεις άποψη; Σημαίνει να θέτεις ερωτήματα, να διαθέτεις τη δική σου φωνή, μια φωνή που σε χαρακτηρίζει και σε ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους. Να μπορεί κανείς να αναγνωρίσει τον δημιουργό μέσα από το έργο του.

Αυτό είναι που θεωρώ σημαντικό στον κινηματογράφο.

Το Hot Spot μάς συστήνει ένα μέλλον που μοιάζει να έχει ήδη αρχίσει. Αν ο θεατής επιστρέψει στην καθημερινότητά του χωρίς να αμφισβητήσει τίποτα, θα το θεωρούσατε αποτυχία; Πιστεύετε ότι η ταινία πέτυχε τον βαθύτερο στόχο της;

Πιστεύω πως ναι, αν και γνωρίζω πολύ καλά ότι το Hot Spot δεν είναι μια ταινία για όλους. Ελπίζω, όμως, ότι οι άνθρωποι που θα τη δουν θα αρχίσουν να συζητούν μεταξύ τους, να αναρωτιούνται για όσα παρακολούθησαν και για τη σχέση τους με τη σημερινή πραγματικότητα. Τι σημαίνει να υπακούς; Τι σημαίνει να είσαι ελεύθερος στον κόσμο όπου ζούμε; Πού κατευθυνόμαστε ως ανθρωπότητα; Αυτά είναι τα ερωτήματα που θα ήθελα να πάρουν μαζί τους φεύγοντας από την αίθουσα.

Στο Hot Spot, η ελευθερία παραχωρείται υπό όρους. Εσείς, ως μητέρα δύο παιδιών και σκηνοθέτις, ποιους όρους αρνηθήκατε να αποδεχτείτε για να μη θυσιάσετε τη δική σας;

Ζω κι εγώ μέσα σε μια κοινωνία, με όσα αυτό συνεπάγεται. Πιστεύω, όμως, πως όσο έχω τη δυνατότητα να δημιουργώ ταινίες, να εκφράζομαι μέσα από αυτές και να θέτω ερωτήματα, εξακολουθώ να είμαι ελεύθερη ως σκηνοθέτις.

Κυρία Smoczyńska, τι άλλαξε μέσα σας η δημιουργία του Hot Spot; Σας έκανε καλύτερο άνθρωπο;

Δεν ξέρω αν με έκανε καλύτερο άνθρωπο, αλλά σίγουρα με έκανε έναν άνθρωπο με μεγαλύτερη επίγνωση. Το Hot Spot με διαμόρφωσε ως σκηνοθέτιδα και ως καλλιτέχνιδα. Γνωρίζω ότι δεν είναι μια ταινία για όλους και το αποδέχομαι. Ταυτίζομαι, όμως, απόλυτα μαζί της και την υπερασπίζομαι ολοκληρωτικά.

Ξέρω ότι πρόκειται για μια ταινία που προσφέρει και ψυχαγωγία, αλλά ταυτόχρονα θέτει πολύ σημαντικά ερωτήματα. Μου αρέσει επίσης ότι διαθέτει έναν πιο ανάλαφρο τόνο, μια παιχνιδιάρικη διάθεση, σαν έναν ιδιαίτερο κινηματογραφικό φόρο τιμής. Κάτω από αυτή την επιφάνεια, ωστόσο, πραγματεύεται ζητήματα που θεωρώ εξαιρετικά σημαντικά.