Από τον «Κυνόδοντα» στο «Κράτα με», ο ηθοποιός Χρήστος Πασσαλής δεν κάνει εκπτώσεις στις ιδέες του
Ο Χρήστος Πασσαλής, ηθοποιός, σκηνοθέτης και συνιδρυτής της θεατρικής ομάδας blitz, έχει διαγράψει μια διεθνή πορεία από τον υποψήφιο για Όσκαρ «Κυνόδοντα» του Γιώργου Λάνθιμου μέχρι τη σκηνοθετική του παρουσία στην Berlinale. Με αφορμή την προβολή του «Κράτα με» της Μυρσίνης Αριστείδου στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, της βραβευμένης στο Sundance ταινίας που αποτελεί την επίσημη κυπριακή πρόταση για τα Όσκαρ, μιλά στο Queen.gr για την εκδίκηση, την ανθρώπινη βλακεία και την υστερία της επιτυχίας. Και διεκδικεί το δικαίωμα να παραμένει θυμωμένος, σε έναν χώρο που συχνά μπερδεύει την καταξίωση με την υποχρέωση να βγάλεις τον σκασμό.
Ο Χρήστος Πασσαλής έχει την ευχάριστη για έναν δημοσιογράφο και μάλλον ασύμφορη για έναν υπεύθυνο δημοσίων σχέσεων συνήθεια να απαντά σε αυτό ακριβώς που τον ρωτάς. Θεωρεί κακόγουστη τη διαρκή αυτοπροβολή, πιστεύει στην εκδίκηση, αντιμετωπίζει την υστερική αναζήτηση της επιτυχίας ως πρόβλημα και αρνείται να θεωρήσει την άμβλυνση των αντιστάσεών μας ένδειξη ωριμότητας. Γεννημένος στη Θεσσαλονίκη και απόφοιτος της Δραματικής Σχολής του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, έχει διανύσει μια αξιοσημείωτη καλλιτεχνική διαδρομή, από τον υποψήφιο για Όσκαρ «Κυνόδοντα» του Γιώργου Λάνθιμου και τη συνίδρυση της θεατρικής ομάδας blitz το 2004 μέχρι τη σκηνοθετική του παρουσία στην Berlinale με την «Πόλη και την πόλη», μαζί με τον Σύλλα Τζουμέρκα, και στο Karlovy Vary με την «Ησυχία 6-9». Η διεθνής αναγνώριση, πάντως, δεν φαίνεται να του δημιούργησε την ανάγκη να γίνει περισσότερο διπλωμάτης, γεγονός ιδιαιτέρως ευχάριστο για όσους έχουν κουραστεί να διαβάζουν συνεντεύξεις ανθρώπων που χρειάζονται έντεκα παραγράφους για να αποφύγουν μία άποψη.
Με αφορμή την παρουσία του «Κράτα με» της Μυρσίνης Αριστείδου στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, της ταινίας που απέσπασε το Βραβείο Κοινού στο Sundance και αποτελεί την επίσημη κυπριακή πρόταση για το Όσκαρ Καλύτερης Διεθνούς Ταινίας, συναντάμε τον Χρήστο Πασσαλή στον ρόλο του Άρη, ενός απόντα πατέρα που καλείται να διαχειριστεί τη σχέση του με την κόρη του, την Ίριδα. Η συζήτησή μας επεκτάθηκε στην εκδίκηση, στην πολιτική συνείδηση, στην καλλιτεχνική αυτολογοκρισία, στην εμπορευματοποίηση του ανθρώπινου συναισθήματος και στην επόμενη σκηνοθετική του δουλειά, την «Εσωτερική Ταϊτή». Ο ίδιος διευκρινίζει πως δεν έχει συμβουλές για κανέναν και πως οι σκέψεις που καταθέτει αφορούν πρωτίστως τον ίδιο. Διατηρεί, ευτυχώς, μια συνήθεια που η βιομηχανία της επιτυχίας κάνει ό,τι μπορεί για να μας κόψει: την πολυτέλεια να σκέφτεται δημοσίως χωρίς να υπολογίζει πόσους θα δυσαρεστήσει. Κι αυτό, ρε φίλε, έχει μεγαλύτερο δημοσιογραφικό ενδιαφέρον από οποιαδήποτε υποψηφιότητα για Όσκαρ.
Κύριε Πασσαλή, έχετε δηλώσει ότι το χαμηλό προφίλ αποτελεί αισθητική σας επιλογή, παρότι έχετε αφιερώσει τη ζωή σας σε μια τέχνη που απαιτεί διαρκή έκθεση. Αν η δημόσια εικόνα σας ήταν μια δική σας σκηνοθεσία, ποια σκηνή θα αφήνατε εκτός κάδρου και τι θα αποκάλυπτε για τον πραγματικό Χρήστο;
Ισχύουν όλα τα παραπάνω. Βρίσκω τη διαρκή έκθεση και αυτοπροβολή των ανθρώπων κακόγουστη. Δεν έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η ζωή μου εκτός επαγγελματικού πλαισίου και, άλλωστε, ποιος νοιάζεται; Όπως όλοι μας, έχω φως και σκιές και ζω τη μάχη τους.
Στον Κυνόδοντα, ένας πατέρας κατασκευάζει ολόκληρη την πραγματικότητα των παιδιών του. Στο Κράτα με, ο Άρης απουσιάζει, κι όμως εξακολουθεί να καθορίζει τη ζωή της κόρης του. Μήπως η απουσία ενός γονέα μπορεί να ασκήσει μεγαλύτερη εξουσία από την ίδια του την παρουσία; Και τι είναι αυτό που την κάνει τόσο καθοριστική;
Η επίδραση των γονέων πάνω στο παιδί είναι αυτονόητη, ειδικά μετά από τόσες δεκαετίες ψυχοθεραπείας και παιδαγωγικής. Προφανώς, τα παιδιά, για να επιβιώσουν και να αναπτυχθούν, χρειάζονται σταθερή αγάπη. Όταν αυτή απουσιάζει, τα αποτελέσματα είναι άσχημα έως και τραγικά. Ταυτόχρονα, πιστεύω ότι πρέπει να παλέψουμε ενάντια στον κόσμο που μας έδωσαν οι δικοί μας. Η (συμβολική) μητροκτονία και η (συμβολική) πατροκτονία, παρούσες σε κάθε μυθολογία, είναι απαραίτητα στάδια.
Στο Μπιτσκόμπερ, υποδύεστε έναν γιο που αναζητά τον εαυτό του μέσα στον μύθο του απόντα πατέρα του. Στο Κράτα με, βρίσκεστε στην απέναντι πλευρά, ως πατέρας που έχει εγκαταλείψει την κόρη του. Τι αλλάζει όταν περνάτε από εκείνον που κουβαλά το τραύμα σε εκείνον που το προκαλεί;
Δεν αλλάζουν πολλά πράγματα. Ως ηθοποιός, αναζητά κανείς την εσωτερική ζωή του ήρωα και αυτή είναι γεμάτη συγκρούσεις, είτε πρόκειται για θύτη είτε για θύμα. Και όλοι είναι τραυματισμένοι. Αυτό δεν σημαίνει ότι, ως άνθρωπος, δεν έχω άποψη. Ως ηθοποιός, όμως, και γενικά ως καλλιτέχνης, η ηθικολογία δεν έχει κανένα ενδιαφέρον για μένα. Σκοπός είναι η παρηγοριά των ανθρώπων που βλέπουν τις ταινίες, μέσα από την παρουσίαση της πολυπλοκότητας της ανθρώπινης συνθήκης. Η παρηγοριά ότι ο ανθρώπινος πόνος είναι παρόμοιος παντού και ότι δεν είμαστε μόνοι μπροστά στο χάος, στο χάσιμο και στην οδύνη. Κι ότι όλα είναι ανθρώπινα. Όχι αναγκαστικά συγχωρητέα, αλλά ανθρώπινα.
Ο Άρης και η Ίριδα επιχειρούν να χτίσουν μια σχέση μέσα σε συνθήκες που κάθε άλλο παρά ιδανικές είναι. Πόσο εύκολα μπορεί ένα παιδί να μπερδέψει την εκμετάλλευση με την αγάπη, αρκεί να αισθανθεί επιτέλους ότι ανήκει κάπου;
Η ερώτησή σας έχει ήδη μέσα την απάντηση. Δεν είναι εύκολο. Όχι μόνο για ένα παιδί, αλλά ακόμη και για έναν ενήλικα.
Κατά τη συζήτηση με το κοινό μετά την παγκόσμια πρεμιέρα του Κράτα με στο Φεστιβάλ Sundance, παραδεχτήκατε ότι η Maria Petrova σάς ανάγκασε να εγκαταλείψετε τις υποκριτικές σας άμυνες. Τι σας δίδαξε ένα παιδί χωρίς κινηματογραφική εμπειρία για όλα εκείνα που οι επαγγελματίες μαθαίνουν να προσποιούνται τόσο καλά ώστε κάποια στιγμή τα πιστεύουν και οι ίδιοι;
Ως ηθοποιοί φθειρόμαστε. Χωρίς να το καταλάβουμε, αρχίζουμε να παίζουμε για την κάμερα, για τον σκηνοθέτη, για την καριέρα. Η Μαρία, για την οποία όλα ήταν μια νέα ήπειρος και μια νέα περιπέτεια, και η οποία δεν έδινε δεκάρα για τα άλλα, τα περιττά, μου θύμισε ότι δουλειά του ηθοποιού είναι να είναι ζωντανός και παρών στη στιγμή. Την ευχαριστώ γι’ αυτό και της εύχομαι ό,τι καλύτερο στον δρόμο της.
Οι blitz ξεκίνησαν αμφισβητώντας τις ιεραρχίες του θεάτρου, ενώ εσείς έχετε πει ότι η εμπειρία μάς κάνει πιο επιφυλακτικούς. Μήπως η μεγαλύτερη παγίδα της ωριμότητας είναι ότι κάποια στιγμή αρχίζουμε να υπερασπιζόμαστε όσα κάποτε θέλαμε να γκρεμίσουμε;
Είναι πάρα πολύ δύσκολη η αντίσταση. Όσο περνάει ο καιρός, γίνεται ακόμη δυσκολότερη. Αλλά είναι ο μόνος τρόπος σε μια εποχή που η αποβλάκωση και το σκοτάδι προελαύνουν. Η δουλειά μας είναι πνευματικής φύσεως και δεν το λέω αυτό με κανένα βάρος ή έξτρα νόημα. Οφείλουμε να υπερασπιστούμε ιδέες και εμμονές που ώρες ώρες μοιάζει να μη χρειάζεται κανένας. Ταυτόχρονα, οι αιχμές μας, με τον χρόνο και με την αναγνώριση, λειαίνονται. Μαλακώνουμε. Είναι μια φυσική διαδικασία, δεν αποφεύγεται. Συνεπώς, είναι χρήσιμο να επινοούμε ξανά και ξανά αυτές τις αιχμές. Δεν χρειάζεται να πάψουμε να είμαστε θυμωμένοι και δεν χρειάζεται να ωριμάσουμε. Η ωρίμανση κάνει καλό μόνο στα κρασιά και στα λοιπά αλκοολούχα.
Στην Εκάβη, που συνσκηνοθετήσατε με την Αγγελική Παπούλια στη Ζυρίχη, ο πόνος της απώλειας μετατρέπεται σε εκδίκηση. Στο Κράτα με, η πληγή περνά από τη μία γενιά στην επόμενη. Πόσο εύκολα μπορεί κάποιος να επικαλεστεί όσα υπέστη για να δικαιολογήσει όσα προκαλεί; Και ποιος έχει το θάρρος να σπάσει αυτόν τον κύκλο χωρίς να απαιτήσει πρώτα δικαίωση;
Πιστεύω στην εκδίκηση, δυστυχώς. Και κάποιες φορές, όταν το δίκαιο παραβιάζεται κατάφωρα, η μόνη λύση είναι η αυτοδικία. Πιστεύω στην αναγκαιότητα της βίας.
Μου είναι ξένη η έννοια του θύματος. Αναλαμβάνω την ευθύνη. Δικαιολογίες υπάρχουν πάντα και όλοι στη ζωή έχουν δίκιο, από την πλευρά τους. Δεν με νοιάζουν οι δικαιολογίες. Για να σπάσει κάθε είδους τέτοιος κύκλος, απαιτείται είτε απελπισία είτε αγάπη είτε και τα δύο. Οι σαμουράι λένε: «Η λογική δεν μπορεί να καταφέρει πολλά πράγματα. Να είσαι απλώς τρελός και απελπισμένος». Με καλύπτει αυτή η παραίνεση. Αντίθετα, στην ταινία Κράτα με, ο κύκλος σπάει, έστω και λίγο, δια της αγάπης του μικρού κοριτσιού.
Από τον Κυνόδοντα μέχρι την Πόλη και την πόλη, έχετε συμμετάσχει σε ταινίες που αμφισβητούν την εξουσία, την κανονικότητα και τη συλλογική μνήμη. Πιστεύετε ότι ο κινηματογράφος μπορεί ακόμη να διαμορφώσει πολιτική συνείδηση ή απλώς επιβεβαιώνει όσα το κοινό είναι ήδη πρόθυμο να πιστέψει;
Δεν νομίζω ότι ο κινηματογράφος και η τέχνη γενικά διαμόρφωσαν ποτέ πολιτική συνείδηση. Αυτή διαμορφώνεται μέσα από την αντίσταση και τον αγώνα, προσωπικό και κοινωνικό. Σίγουρα, ταινίες όπως, για παράδειγμα, το Naza φέρνουν τη γενοκτονία στη Γάζα στο προσκήνιο, αλλά μέχρι εκεί. Όσοι ήταν ευαισθητοποιημένοι θα ευαισθητοποιηθούν κι άλλο. Πολύ λίγοι θα μετακινηθούν.
Ταυτόχρονα, παρόλο που στη συγκεκριμένη περίοδο που διανύουμε προσπαθώ αυτό που κάνω να έχει πολιτικές προεκτάσεις, το σινεμά δεν έχει καμία υποχρέωση προς οτιδήποτε. Είναι μια πολυτέλεια, δεν χρειάζεται να έχει καμία χρησιμότητα. Κανείς δεν θα πεθάνει αν πάψουν οι ταινίες. Το παράδοξο είναι, όμως, πως εδώ και χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι μαζεύονται για αυτή την πολυτέλεια: για να ακούσουν και να πουν κάτι η μία στον άλλον. Είτε στις σπηλιές είτε στις θεατρικές γιορτές είτε στις αίθουσες κινηματογράφου. Εκεί μαζεύεται η κοινότητα για να φανταστεί τον εαυτό της ξανά.
Ο George Steiner προσπαθούσε όλη του τη ζωή να εννοήσει πώς γίνεται οι Ναζί να κλαίνε με κουαρτέτα του Schubert και ταυτόχρονα να καίνε ανθρώπους στη διπλανή αίθουσα. Δεν βρίσκει κανείς άκρη.
Έχετε μιλήσει για τον φόβο και τη συντηρητικοποίηση του κινηματογράφου. Πότε η αυτολογοκρισία γίνεται δεύτερη φύση ενός δημιουργού και πόση δειλία κρύβεται πίσω από τον «επαγγελματισμό»;
Ο επαγγελματισμός είναι μια χαρά. Επαγγελματίες είμαστε. Η υστερική αναζήτηση της επιτυχίας είναι το πρόβλημα. Η καριέρα πάνω απ’ όλα είναι το πρόβλημα. Θα πρέπει να ξαναπώ ότι η εργασία μας είναι πνευματική πρωτίστως. Όμως, οι καλλιτέχνες είναι πράγματι ιδιαίτερα ευάλωτοι. Η γνώμη των άλλων πικραίνει και είναι δύσκολο να μην παρεκκλίνεις προκειμένου να αρέσεις, προκειμένου να μαζέψεις τα χρήματα για να κάνεις την ταινία σου ή να σε δεχτούν στην τάδε πλατφόρμα. Οπότε η αλλοτινή πρωτοπορία καταλήγει να γίνεται αυλική τέχνη ή να ρίχνει τόσο νερό στο κρασί της, που πλέον να πίνει σκέτο νερό. Στόχος, όμως, είναι κυρίως η πνευματική μας ανάπτυξη και η αναζήτηση της φωνής μας. Όταν το προσπαθώ αυτό, δεν φοβάμαι.
Θα πρέπει οπωσδήποτε να πω, όχι απολογητικά, ότι όλα αυτά που λέω εδώ είναι σκέψεις που κάνω αυτόν τον καιρό, πρωτίστως για μένα. Δεν έχω ούτε αλήθειες ούτε συμβουλές για κανέναν.
Με την Πόλη και την πόλη επιστρέψατε στη Θεσσαλονίκη, την πόλη όπου γεννηθήκατε, για να αναμετρηθείτε με τη μνήμη της εβραϊκής της κοινότητας. Η Ιστορία, ωστόσο, αποκτά συχνά μια πολύ βολική θέση σε επετείους και μουσεία. Πότε η επίσημη τιμή προς το παρελθόν μετατρέπεται σε έναν ιδιαίτερα ευπρεπή τρόπο να αποφεύγουμε τις ευθύνες του παρόντος;
Η αλήθεια είναι δύσκολη και δυσάρεστη. Οι άνθρωποι δεν νομίζω ότι την αντέχουμε. Ούτε μια πόλη την αντέχει. Προτιμά να την κρύβει και αυτό θα συνεχίσει να κάνει, όσες ταινίες κι αν γίνουν.
Στο RADIO 1: Η πιο λυπημένη μέρα της ζωής μου, άνθρωποι εξομολογούνται τις αγωνίες τους λίγο πριν από το τέλος του κόσμου. Σήμερα τις εμπιστευόμαστε όλο και περισσότερο στα chatbots. Μήπως η μοναξιά εξελίσσεται στο πιο επικερδές τεχνολογικό προϊόν;
Τα μεγαλύτερα μυαλά αυτή τη στιγμή εργάζονται ώστε να κάνουν τα apps όσο γίνεται πιο ελκυστικά. Από τη βιοπολιτική του Φουκώ έχουμε περάσει στην ψυχοπολιτική, όπου προϊόν πλέον είναι η ίδια η ψυχή μας και τα συναισθήματά μας. Οι αλγόριθμοι μετράνε όχι μόνο τη μοναξιά μας, αλλά και όλα όσα αισθανόμαστε, και τα μετατρέπουν σε στατιστικά στοιχεία και σε αγοραστική δυνατότητα. Ο εσωτερικός μας κόσμος έχει γίνει προϊόν πια. Χρειάζεται αντίσταση. Το reeling έχει και ένα όριο. Χρειάζεται να αντισταθούμε στη βλακεία και, btw, να προστατέψουμε τον δημόσιο χώρο, που έχει γεμίσει με την ηχορύπανση των reels και τις φωνές αυτών που κρατάνε το κινητό σαν κομμάτι πίτσα μπροστά στο στόμα τους και φωνάζουν στην ανοιχτή ακρόαση. Loudcasting λέγεται πλέον και είναι απαράδεκτο.
Κύριε Πασσαλή, στην επόμενη ταινία σας, την Εσωτερική Ταϊτή, επιστρέφετε στον κινηματογράφο ως σκηνοθέτης. Ποια ανάγκη γέννησε αυτή την ιστορία και τι θέλετε να εξερευνήσετε μέσα από αυτήν που δεν μπορούσατε να εκφράσετε στις προηγούμενες δουλειές σας;
Θα μπορούσα να μιλάω για την Εσωτερική Ταϊτή για ώρες. Επιγραμματικά, θα πω πως μέσω αυτής της ταινίας επιχειρώ να εξερευνήσω το πώς και αν γίνεται να επιστρέψει η πίστη μας στο ότι μπορούμε να αλλάξουμε εμάς και τον κόσμο. Κι αν όλο αυτό αξίζει τον κόπο.
