Αντι-νοημοσύνη: Όταν η σκέψη παύει να έχει συνέπειες

Υπάρχει μια κοινή παραδοχή, ακόμη και ανάμεσα στους πιο ένθερμους υποστηρικτές της τεχνητής νοημοσύνης: είναι συχνά ασυνεπής, κάνει λάθη, παραλείπει συμφραζόμενα, επινοεί λεπτομέρειες και μιλά με αυτοπεποίθηση για πράγματα που δεν κατανοεί. Όποιος τη χρησιμοποιεί συστηματικά το γνωρίζει αυτό πολύ γρήγορα. Τα όριά της δεν κρύβονται.

Κι όμως, παρά αυτά τα προφανή ελλείμματα, για πολλούς ανθρώπους η εμπειρία της χρήσης της μοιάζει εντυπωσιακή. Σε κάποιες περιπτώσεις, σχεδόν μαγική. Και για άλλους, πιο ανησυχητικά, δημιουργεί την αίσθηση ότι η ίδια η σκέψη έχει γίνει πιο εύκολη.

Αυτό το συναίσθημα έχει σημασία.

Το ζήτημα δεν είναι αν οι μηχανές θα γίνουν «έξυπνες» με τον ανθρώπινο τρόπο. Το ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν ο τρόπος που βιώνουμε τη σκέψη αλλάζει, όταν η λογική και η κρίση παύουν να κουβαλούν συνέπειες στον χρόνο.

Όταν η σκέψη χάνει το βάρος της

Η ανθρώπινη σκέψη δεν γεννήθηκε ποτέ σε κενό. Διαμορφώθηκε πάντα κάτω από πίεση. Όταν σκεφτόμαστε, γνωρίζουμε ότι οι ιδέες μας μπορούν να μας εκθέσουν, να μας κοστίσουν, να πληγώσουν σχέσεις, να κλείσουν δρόμους. Μια απόφαση δεν αναιρείται με reset. Μια άποψη δεν ξεγράφεται χωρίς ίχνος.

Αυτή η πίεση δεν είναι ελάττωμα της ανθρώπινης νόησης. Είναι το στοιχείο που της δίνει βάρος.

Τα δύσκολα ερωτήματα επιμένουν ακριβώς επειδή το διακύβευμα είναι πραγματικό. Το αν θα φύγεις από μια δουλειά, αν θα μείνεις σε μια σχέση, αν θα στηρίξεις μια αξία, δεν λύνεται σε ένα απόγευμα. Αυτές οι σκέψεις απλώνονται στον χρόνο. Σε ακολουθούν στον ύπνο, επιστρέφουν απρόσκλητες, σε αναγκάζουν να αναθεωρήσεις την εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου. Η ανθρώπινη σκέψη είναι κάτι που ζεις, όχι κάτι που απλώς παράγεις.

Από το βάρος στην ανακούφιση

Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει αυτή την εμπειρία. Παράγει απαντήσεις χωρίς δισταγμό και καταλήγει σε συμπεράσματα χωρίς να χρειάζεται να τα υπερασπιστεί μετά. Δεν νιώθει ντροπή όταν κάνει λάθος. Δεν στέκεται απέναντι σε ανθρώπους που πλήγωσε. Δεν κουβαλά την ευθύνη μιας απόφασης που δεν ανατρέπεται.

Για τον χρήστη, η έλξη είναι προφανής. Η σκέψη μοιάζει ελαφρύτερη. Αλλά αυτή η ελαφρότητα έχει τίμημα.

Όταν αρχίζουμε να χρησιμοποιούμε τέτοια εργαλεία όχι μόνο για πληροφορία αλλά για στοχασμό, κάτι αλλάζει στον χαρακτήρα της σκέψης. Αντί να περνάμε μέσα από την αβεβαιότητα, λαμβάνουμε έτοιμες απαντήσεις. Μπορεί να είναι χρήσιμες, αλλά δεν είναι δικές μας με τον ίδιο τρόπο. Δεν τις κουβαλήσαμε μέχρι το τέλος. Δεν νιώσαμε το βάρος της κατάληξης.

Κι όταν αποδειχθούν λανθασμένες, οι συνέπειες είναι αληθινές, αλλά δεν ήταν ποτέ κάτι που το σύστημα χρειάστηκε να προβλέψει ή να αναλάβει.

Σκέψη χωρίς συνέπειες

Έτσι γεννιέται κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε σκέψη χωρίς συνέπειες. Μια σκέψη που ακούγεται ολοκληρωμένη, αλλά δεν συνδέεται με ευθύνη, ρίσκο ή συνέχεια. Δεν αφήνει ίχνος. Δεν ακολουθεί τον «σκεπτόμενο» στον χρόνο.

Σε αυτό το σημείο, ο όρος αντι-νοημοσύνη αποκτά νόημα.

Όχι ως κατηγορία, αλλά ως περιγραφή. Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί χωρίς ορισμένες συνθήκες από τις οποίες η ανθρώπινη σκέψη δεν μπορεί ποτέ να απαλλαγεί.

Δεν έχει προσωπικό διακύβευμα.

Δεν ρισκάρει κοινωνικό ή συναισθηματικό κόστος όταν κάνει λάθος.

Τα σφάλματά της δεν αφήνουν κατάλοιπα.

Δεν χρειάζεται ποτέ να αποφασίσει και να ζήσει με τις συνέπειες.

Αυτές οι απουσίες δεν σημαίνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι ελαττωματική. Σημαίνουν ότι είναι δομικά διαφορετική. Και αυτό ακριβώς είναι το κρίσιμο σημείο.

Η αίσθηση της αποσταθεροποίησης

Όταν βλέπουμε ένα σύστημα να «λύνει» σε δευτερόλεπτα ερωτήματα που άλλοτε μας απασχολούσαν για εβδομάδες, σπάνια νιώθουμε φόβο. Πιο συχνά νιώθουμε μια αδιόρατη αποσταθεροποίηση. Γιατί αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε ότι αυτό που έκανε τη σκέψη δύσκολη δεν ήταν μόνο η λογική. Ήταν το γεγονός ότι οι ιδέες μας ήταν δεμένες με τη ζωή μας.

Η ανθρώπινη νοημοσύνη δεν ήταν ποτέ απλώς παραγωγή απαντήσεων. Ήταν το να είσαι υπόλογος γι’ αυτές.

Και καθώς αυτή η πίεση αφαιρείται, υπάρχει ο κίνδυνος να ξεμάθουμε τι ακριβώς μας πρόσφερε. Όχι επειδή αντικαθιστόμαστε, αλλά επειδή ανακουφιζόμαστε. Απαλλασσόμαστε από τη σκοπιά του φρουρού της ίδιας μας της σκέψης.

Εκεί όπου η ανθρώπινη σκέψη επιμένει

Υπάρχουν, ωστόσο, πεδία που αντιστέκονται. Η τέχνη, γιατί εκθέτει εκείνον που τη δημιουργεί. Η αγάπη, γιατί μας δένει με άλλους στον χρόνο. Η γονεϊκότητα, γιατί οι αποφάσεις αντηχούν για χρόνια. Η φιλία, η πολιτική, η πίστη, γιατί η εμπιστοσύνη δεν επανεκκινείται με ένα κλικ.

Όλα αυτά τα πεδία ορίζονται από το ρίσκο, όχι απλώς από το αποτέλεσμα. Απαιτούν ένα πρόσωπο που συνεχίζει να υπάρχει και να φέρει τις επιλογές του μαζί του. Κοινός τους παρονομαστής είναι η μη αναστρεψιμότητα.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν απειλεί την ανθρώπινη νοημοσύνη επειδή είναι πιο έξυπνη. Την απειλεί επειδή προσφέρει σκέψη που μοιάζει ολοκληρωμένη χωρίς να απαιτεί δέσμευση.

Και ίσως η πρόκληση της εποχής δεν είναι να απορρίψουμε αυτά τα εργαλεία, αλλά να θυμόμαστε τι αφαιρούν μαζί με όσα μας δίνουν. Να μη ξεχάσουμε ότι η σκέψη αποκτά νόημα μόνο όταν κάποιος είναι διατεθειμένος να σταθεί πίσω από αυτήν.