Μήπως το «πρόσεχε» κάνει κακό; Τι μπορείς να μάθεις από την ελεύθερη ανατροφή των παιδιών στη Δανία

Ως Ελληνίδα μαμά, έχεις γεννηθεί με ένα ενσωματωμένο σύστημα ραντάρ που θα ζήλευε μέχρι και η NASA: η αποστολή σου είναι να προλαβαίνεις τις κακοτοπιές πριν καν προκύψουν. Το ένστικτο της προστασίας δεν είναι απλώς συναίσθημα, είναι άθλημα αντοχής. Είσαι η γυναίκα που σκουπίζει τα γόνατα του μικρού πριν καν προλάβει να πέσει, κρατάει αντηλιακό και ζακέτα ακόμα και με 40 βαθμούς υπό σκιάν, και το «πρόσεχε!» βγαίνει από το στόμα σου πιο συχνά κι από το όνομά του.

Όμως, την ώρα που εμείς συζητάμε όλο και περισσότερο για την υπερπροστατευτικότητα, το άγχος και την ανάγκη των παιδιών να αποκτήσουν αυτοπεποίθηση, η Δανία προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση: λιγότερος έλεγχος, περισσότερη εμπιστοσύνη και πολύ περισσότερος χώρος για ελεύθερο παιχνίδι.

Μια μαμά μετακόμισε στη Δανία και αναθεώρησε όλα όσα ήξερε για τη μητρότητα

Η Δανία βρίσκεται σταθερά πολύ ψηλά στις διεθνείς κατατάξεις ευτυχίας και θεωρείται μία από τις καλύτερες χώρες για να μεγαλώνει ένα παιδί. Οι γενναιόδωρες πολιτικές γονικής άδειας, η σημαντική δημόσια επένδυση στην εκπαίδευση και η καθολική πρόσβαση στην υγεία σίγουρα συμβάλλουν σε αυτή την εικόνα. Σύμφωνα με έρευνα του ΟΟΣΑ για την εμπιστοσύνη, η οποία πραγματοποιήθηκε το 2023 σε 30 χώρες, το 74,6% των Δανών δήλωσε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι άξιοι εμπιστοσύνης,. Στην Ελλάδα, το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 53,8%.

Υπάρχει, όμως, και κάτι ακόμη που αξίζει να προσέξεις: ο τρόπος με τον οποίο τα παιδιά στη Δανία μαθαίνουν να παίζουν. Συχνά τους δίνεται η ελευθερία να εξερευνούν, να σκαρφαλώνουν, να δοκιμάζουν, να κατασκευάζουν, να κάνουν μικρά λάθη και να ανακαλύπτουν τα όριά τους χωρίς έναν ενήλικα να βρίσκεται διαρκώς από πάνω τους.

Η διαφορά αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και από πλευράς γονεϊκότητας. Όταν μεγαλώνεις σε μια κοινωνία όπου η εμπιστοσύνη προς τους άλλους είναι μεγαλύτερη, ίσως είναι πιο εύκολο να αφήσεις το παιδί σου να κινηθεί με περισσότερη ελευθερία: να παίξει έξω, να εξερευνήσει, να δοκιμάσει τα όριά του και να κάνει τα δικά του μικρά λάθη, χωρίς να αισθάνεσαι ότι πίσω από κάθε γωνία παραμονεύει ένας κίνδυνος. Και κάπου εδώ συναντώνται δύο διαφορετικές νοοτροπίες: πόσο εμπιστευόμαστε τους ανθρώπους γύρω μας και, τελικά, πόσο χώρο είμαστε διατεθειμένοι να δώσουμε στα παιδιά για να ανακαλύψουν τον κόσμο μόνα τους.

Το παιχνίδι που δεν χρειάζεται κανόνες

Στη δανική γλώσσα υπάρχουν δύο διαφορετικές λέξεις για αυτό που στα αγγλικά περιγράφεται ως play. Η μία είναι «leg», που αφορά το ελεύθερο, αυθόρμητο και μη οργανωμένο παιχνίδι. Η άλλη είναι «spille», που χρησιμοποιείται για παιχνίδια και δραστηριότητες με προκαθορισμένους κανόνες, όπως το ποδόσφαιρο, το σκάκι ή ακόμη και η εκμάθηση ενός μουσικού οργάνου. Και οι δύο μορφές παιχνιδιού έχουν αξία. Όμως το ελεύθερο παιχνίδι δίνει στο παιδί κάτι που δύσκολα μπορεί να του προσφέρει μια δραστηριότητα με αυστηρά καθορισμένους κανόνες: την ευκαιρία να αποφασίσει μόνο του τι θα κάνει.

Όταν δεν υπάρχει ένας ενήλικας που θα του πει τι πρέπει να γίνει και ποιοι είναι οι κανόνες, το παιδί χρειάζεται να διαπραγματευτεί, να συνεργαστεί, να περιμένει τη σειρά του, να βρει λύσεις και να χρησιμοποιήσει τη φαντασία του. Μπορεί να αλλάξει τους κανόνες. Να φτιάξει καινούργιους. Να διαφωνήσει με ένα άλλο παιδί και να βρει τρόπο να συνεχίσουν να παίζουν. Με άλλα λόγια, μαθαίνει να λύνει προβλήματα χωρίς να περιμένει πάντα έναν ενήλικα να το κάνει για εκείνο.

Τι κάνουν διαφορετικά οι Δανοί και μεγαλώνουν πιο αυτόνομα και ανθεκτικά παιδιά;

Όταν το παιχνίδι έχει και λίγο ρίσκο

Υπάρχει, όμως, μια ακόμη πιο ενδιαφέρουσα μορφή ελεύθερου παιχνιδιού: το ριψοκίνδυνο παιχνίδι. Δεν σημαίνει ότι αφήνεις το παιδί σου απροστάτευτο. Σημαίνει ότι του επιτρέπεις να συμμετέχει σε δραστηριότητες που έχουν έναν ελεγχόμενο βαθμό πρόκλησης και πιθανότητας να χτυπήσει. Σε μια παιδική χαρά μπορεί να σημαίνει ότι θα ανέβει σε ένα ψηλό σημείο, θα κατέβει από μια τσουλήθρα με έναν διαφορετικό τρόπο ή θα σκαρφαλώσει σε ένα δίχτυ μέχρι εκεί που νιώθει ότι μπορεί. Έξω από την παιδική χαρά μπορεί να σημαίνει ότι θα κάνει ποδήλατο, θα κολυμπήσει ή θα μάθει να χρησιμοποιεί ένα εργαλείο.

Η Νορβηγίδα ερευνήτρια της προσχολικής αγωγής Ellen Beate Hansen Sandseter ήταν από τις πρωτοπόρους στη μελέτη του ριψοκίνδυνου παιχνιδιού. Η έρευνά της έχει εξετάσει τον εξελικτικό του ρόλο και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να εξελιχθούν σε πιο ικανά και ανεξάρτητα άτομα. Άλλες μελέτες έχουν συνδέσει το ριψοκίνδυνο παιχνίδι με καλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα. Όταν το παιδί αντιμετωπίζει έναν μικρό φόβο, μια απογοήτευση ή μια δύσκολη κατάσταση και καταφέρνει να τη διαχειριστεί, μαθαίνει κάτι πολύ σημαντικό: ότι μπορεί να αντέξει το συναίσθημα που νιώθει και να συνεχίσει.

Δεν είναι όλα τα ρίσκα ίδια

Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο σημαντική διάκριση.Υπάρχουν θετικά ρίσκα και υπάρχουν πραγματικοί κίνδυνοι. Ένα θετικό ρίσκο είναι μια πρόκληση που το παιδί μπορεί να αντιληφθεί και να επιλέξει αν θέλει να δοκιμάσει. Μπορεί, για παράδειγμα, να αποφασίσει αν θα ανέβει στο ψηλό δίχτυ μιας παιδικής χαράς ή αν θα δοκιμάσει μια zip line. Το παιδί φοβάται λίγο, σκέφτεται, αποφασίζει και δοκιμάζει. Μπορεί να πέσει και να γρατζουνιστεί. Μπορεί να τρομάξει. Μπορεί να τα παρατήσει και να ξαναπροσπαθήσει αργότερα.Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η αξία.

Μαθαίνει να αναγνωρίζει τα όριά του.

Αντίθετα, ένας πραγματικός κίνδυνος είναι κάτι που το παιδί δεν έχει ακόμη την εμπειρία ή τις γνώσεις για να αναγνωρίσει. Ένα σάπιο ξύλο σε μια παιδική χαρά, ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται χωρίς καμία εκπαίδευση ή το κολύμπι σε επικίνδυνα νερά μπορεί να οδηγήσουν σε σοβαρό τραυματισμό χωρίς να προσφέρουν κάποιο ουσιαστικό αναπτυξιακό όφελος. Ο στόχος, λοιπόν, όπως επισημαίνουν οι υποστηρικτές αυτού του είδους της ανατροφής, προφανώς και δεν είναι να βάλεις το παιδί σου σε κίνδυνο. Ο στόχος είναι να του επιτρέψεις να δοκιμάζει τα όριά του με τρόπο που να έχει νόημα.

Στη Δανία έχουν απαγορευτεί 13 ονόματα μωρών για λόγους που δεν πάει το μυαλό σου

Η Δανία και οι παιδικές χαρές που δεν μοιάζουν με τις δικές μας

Η Δανία έχει γίνει γνωστή και για τις λεγόμενες «junk playgrounds», παιδικές χαρές που δεν βασίζονται αποκλειστικά σε έτοιμες, σταθερές κατασκευές. Η πρώτη δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και αντί για μια τέλεια οργανωμένη παιδική χαρά είχε υλικά όπως παλιά λάστιχα, σανίδες και σχοινιά. Τα παιδιά μπορούσαν να κατασκευάσουν, να μετακινήσουν, να αλλάξουν και να επανασχεδιάσουν τον χώρο.

Σε ορισμένες περιπτώσεις είχαν ακόμη και πρόσβαση σε εργαλεία, ώστε να δημιουργήσουν τις δικές τους κατασκευές.

Η ιδέα, και σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι να αφήσεις ένα παιδί να κάνει ό,τι θέλει χωρίς όρια αλλά να του δώσεις έναν χώρο όπου μπορεί να αναρωτηθεί:

«Τι μπορώ να φτιάξω;»
«Μπορώ να το κάνω αυτό;»
«Μέχρι πού μπορώ να φτάσω;»

Και, κυρίως, να ανακαλύψει μόνο του την απάντηση.

Το παιδί που θεωρείς ικανό γίνεται πιο ικανό

Οι Δανοί γονείς τείνουν να βλέπουν τα παιδιά ως εκ φύσεως ικανά. Δεν σημαίνει ότι πιστεύουν πως τα παιδιά μπορούν να τα κάνουν όλα μόνα τους. Θεωρούν όμως πως έχουν μέσα τους την ικανότητα να μάθουν, να προσαρμοστούν και να αντιμετωπίσουν δυσκολίες. Ο ρόλος του ενήλικα είναι να δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου αυτές οι ικανότητες μπορούν να αναπτυχθούν. Να ενθαρρύνει τη συνεργασία αντί για τον διαρκή έλεγχο. Να βρίσκεται εκεί όταν χρειάζεται, χωρίς να παρεμβαίνει κάθε φορά που το παιδί δυσκολεύεται. Στις ΗΠΑ για παράδειγμα, οι γονείς είναι περισσότερο πιθανό να βλέπουν τα παιδιά ως ευάλωτα και ως άτομα που χρειάζονται μεγαλύτερη προστασία. Σύμφωνα με έρευνα του Pew Research Center το 2023, το 40% των Αμερικανών γονέων δήλωσε ότι ανησυχεί πολύ ή πάρα πολύ πως το παιδί του θα αντιμετωπίσει κάποια στιγμή άγχος ή κατάθλιψη. Και εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αντίφαση: τα παιδιά που μεγαλώνουν με λιγότερη ανεξαρτησία μπορεί να αντιμετωπίζουν περισσότερες δυσκολίες ψυχικής υγείας.

Αυτό δεν σημαίνει, φυσικά, ότι η ανεξαρτησία αποτελεί μαγική λύση ή ότι κάθε μορφή γονικής προστασίας είναι επιβλαβής αλλά ότι ίσως αξίζει να αναρωτηθείς πόσο συχνά προστατεύεις το παιδί σου από κάτι που θα μπορούσε, στην πραγματικότητα, να μάθει να διαχειρίζεται μόνο του.

Είναι σωστό να αφήνεις το παιδί σου να κερδίζει; Πριν απαντήσεις, δες τι λένε οι ειδικοί

Και όταν η «χαλαρότητα» γίνεται υπερβολική;

Η προσέγγιση της Δανίας έχει, φυσικά, και τις αδυναμίες της. Το να αφήνεις το παιδί να παίρνει πρωτοβουλίες μπορεί να είναι εξαιρετικά ωφέλιμο. Υπάρχουν, όμως, καταστάσεις στις οποίες τα παιδιά δεν έχουν ακόμη την ωριμότητα για να αναγνωρίσουν έναν κίνδυνο. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το αλκοόλ. Οι Δανοί έφηβοι καταγράφουν από τα υψηλότερα ποσοστά κατανάλωσης αλκοόλ μεταξύ των Ευρωπαίων συνομηλίκων τους. Σε πρόσφατη έρευνα, σχεδόν 7 στους 10 μαθητές της 9ης τάξης στη Δανία - δηλαδή παιδιά περίπου 14-15 ετών - δήλωσαν ότι είχαν καταναλώσει αλκοόλ τον προηγούμενο μήνα, ενώ περίπου 1 στους 3 είχε μεθύσει μέσα στον ίδιο μήνα.

Έρευνες έχουν δείξει, επίσης, ότι οι Δανοί γονείς που θέτουν αυστηρότερα όρια στην κατανάλωση αλκοόλ έχουν λιγότερες πιθανότητες να έχουν εφήβους που πίνουν συστηματικά. Η κουλτούρα της χώρας, ωστόσο, παραμένει αρκετά ανεκτική απέναντι στο αλκοόλ αλλά και στην τεχνολογία. Τα παιδιά στη Δανία συγκαταλέγονται σε εκείνα με τα υψηλότερα ποσοστά κατοχής smartphone ήδη από την ηλικία των 10 ετών, ενώ μελέτες έχουν συνδέσει την κατοχή κινητού στην παιδική ηλικία με περισσότερο στρες, άγχος και καταθλιπτικά συμπτώματα, καθώς και με λιγότερο ύπνο.

Αυτό, βέβαια, δεν αφορά το ριψοκίνδυνο παιχνίδι. Αναδεικνύει, όμως, κάτι σημαντικό: η χαλαρή ανατροφή δεν σημαίνει ότι όλα επιτρέπονται. Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο «σε εμπιστεύομαι να ανέβεις εκεί πάνω» και στο «σε αφήνω να αποφασίσεις μόνος σου αν είναι ασφαλές να πιεις αλκοόλ».

Τι μπορείς να κρατήσεις ως γονιός

Ίσως, τελικά, να μην χρειάζεται να αντιγράψεις το μοντέλο της Δανίας. Ειδικά στην Ελλάδα, όπου η οικογένεια είναι συχνά πολύ πιο παρούσα στην καθημερινότητα των παιδιών και η προστατευτικότητα αποτελεί σχεδόν δεύτερη φύση, μια απότομη μετάβαση σε μια εντελώς «hands-off» ανατροφή δεν θα ήταν ούτε ρεαλιστική ούτε απαραίτητα επιθυμητή.

Μπορείς, όμως, να πάρεις μερικές χρήσιμες ιδέες. Την επόμενη φορά που το παιδί σου προσπαθεί να ανέβει κάπου και φοβάσαι ότι θα πέσει, μην τρέξεις αμέσως να το κατεβάσεις. Αν ο χώρος είναι ασφαλής και το παιδί μπορεί να καταλάβει το ρίσκο, άφησέ το να αποφασίσει αν θα συνεχίσει. Όταν δυσκολεύεται να λύσει μια διαφωνία με ένα άλλο παιδί, μη σπεύσεις αμέσως να παρέμβεις. Δώσε του λίγο χρόνο. Όταν προσπαθεί να φτιάξει κάτι και δεν του βγαίνει, μη βιαστείς να το διορθώσεις.

Ρώτησε τον εαυτό σου: «Υπάρχει πράγματι λόγος να φοβάμαι ή μήπως δυσκολεύομαι απλώς να το αφήσω να το δοκιμάσει μόνο του;» Η προστασία είναι, άλλωστε, ένας από τους πιο αυθόρμητους τρόπους με τους οποίους ένας γονιός εκφράζει την αγάπη και την έγνοια του για το παιδί του. Υπάρχουν όμως στιγμές που η φροντίδα μπορεί να πάρει μια διαφορετική μορφή: να μην σπεύσεις αμέσως να το βοηθήσεις, να του δώσεις την ευκαιρία να προσπαθήσει, να κάνει ένα μικρό λάθος και να ξαναπροσπαθήσει.

Να είσαι εκεί, χωρίς να βρίσκεσαι διαρκώς πάνω από το κεφάλι του. Γιατί, σε ορισμένες περιπτώσεις, το μήνυμα που χρειάζεται περισσότερο ένα παιδί δεν είναι «πρόσεχε, θα το κάνω εγώ», αλλά κάτι πολύ πιο απλό: «Είμαι εδώ. Δοκίμασέ το. Πιστεύω ότι μπορείς.»