Η ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων στην Ελλάδα ασφυκτιά από την έλλειψη κλινών και δομών

Η ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων αποτελεί πλέον ένα από τα ζητήματα που απασχολούν έντονα γονείς, ειδικούς και την κοινωνία, καθώς οι ανάγκες για φροντίδα και υποστήριξη καταγράφονται αυξημένες. Την ίδια στιγμή, όμως, οι διαθέσιμες υπηρεσίες και δομές δεν φαίνεται να μπορούν να ανταποκριθούν επαρκώς στις ολοένα μεγαλύτερες ανάγκες, με το κενό να γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στις περιπτώσεις εφήβων που χρειάζονται ψυχιατρική νοσηλεία.

Η σοβαρή ανεπάρκεια κλινών για εφήβους ηλικίας 14 έως 18 ετών, και ιδιαίτερα για τις ηλικίες 16 έως 18, αναδεικνύεται σε ένα από τα πιο κρίσιμα κενά στην παιδοψυχιατρική φροντίδα.

Σύμφωνα με τον Συνήγορο του Πολίτη, η μοναδική μονάδα νοσηλείας για εφήβους 14-18 ετών στην Αττική διαθέτει μόλις 10 κλίνες - αριθμός που απέχει σημαντικά από τις πραγματικές ανάγκες. Το αποτέλεσμα είναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, έφηβοι να νοσηλεύονται σε ψυχιατρικές κλινικές ενηλίκων, παρότι αναγνωρίζεται ότι οι συγκεκριμένες δομές δεν μπορούν να εξασφαλίσουν τις κατάλληλες συνθήκες για ανηλίκους.

Και το πρόβλημα δεν σταματά στην έλλειψη κρεβατιών. Υποστελεχωμένες μονάδες, περιορισμένες κοινοτικές υπηρεσίες, ελλείψεις εξειδικευμένων δομών και ανεπαρκής υποστήριξη των οικογενειών δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο κρίσεων και νοσηλειών. Γιατί ένας έφηβος που βρίσκεται σε σοβαρή ψυχική κρίση χρειάζεται κάτι πολύ περισσότερο από μια θέση σε μια κλινική: χρειάζεται ένα ολόκληρο σύστημα φροντίδας που να μπορεί να τον στηρίξει πριν, κατά τη διάρκεια και κυρίως μετά τη νοσηλεία.

10 κλίνες στην Αττική για εφήβους 14-18 ετών

Όπως αναφέρεται στην έκθεση του Συνήγορου, με τίτλο «Οργάνωση και λειτουργία των δομών ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους» οι υπάρχουσες κλίνες ψυχιατρικής νοσηλείας για παιδιά και εφήβους ανέρχονται συνολικά σε 69 σε όλη την χώρα ενώ το «Σισμανόγλειο» αποτελεί τη μοναδική μονάδα νοσηλείας για εφήβους ηλικίας 14-18 ετών για την Αττική και μεγάλο μέρος της χώρας, με 10 κλίνες, οι οποίες είναι παντελώς ανεπαρκείς για την κάλυψη των τεράστιων και διαρκώς διογκούμενων αναγκών.

Οι παραπάνω κλίνες, δεν επαρκούν για την κάλυψη των αναγκών νοσηλείας των ανηλίκων, ιδίως των εφήβων άνω των 14 ετών. Επισημαίνεται, ότι στην ηλικιακή αυτή ομάδα εμφανίζονται με ιδιαίτερα υψηλή συχνότητα αυτοκαταστροφικές και άλλες επικίνδυνες συμπεριφορές, οι οποίες μπορεί να αποτελούν εκδηλώσεις σοβαρών ψυχικών διαταραχών που χρήζουν επείγουσας αντιμετώπισης στο πλαίσιο νοσηλείας.

Επιπλέον, ο Συνήγορος του Πολίτη έχει διαπιστώσει ότι παιδοψυχιατρικές κλινικές που λειτουργούν εντός παιδιατρικών νοσοκομείων και τυπικά απευθύνονται σε ανηλίκους έως 16 ετών, συχνά αδυνατούν να καλύψουν τις ανάγκες νοσηλείας των εφήβων, λόγω των ενδεχόμενων κινδύνων και άλλων προβλημάτων που παρουσιάζει η νοσηλεία στον ίδιο χώρο ή σε παραπλήσιους θαλάμους παιδιών διαφορετικών ηλικιακών ομάδων με διαφορετικά χαρακτηριστικά και θεραπευτικές ανάγκες.

Διευθυντές παιδοψυχιατρικών κλινικών έχουν κατ’ επανάληψη επισημάνει προς την Αρχή, ότι ο ηλικιακός διαχωρισμός στο πλαίσιο της ψυχιατρικής νοσηλείας παιδιών και εφήβων θεωρείται απαραίτητος, βάσει των διεθνών προδιαγραφών, λόγω των ενδεχόμενων κινδύνων που ενέχει για τα μικρότερα παιδιά ο συγχρωτισμός ευρέως ηλικιακού-αναπτυξιακού φάσματος και των διαφορετικών θεραπευτικών αναγκών μικρότερων παιδιών και μεγαλύτερων σε ηλικία εφήβων, που επιβάλλουν την εφαρμογή διαφορετικών θεραπευτικών και ψυχοπαιδαγωγικών
προγραμμάτων και προσεγγίσεων για κάθε ηλικιακή κατηγορία.

Αναφορικά με την ψυχιατρική νοσηλεία εφήβων, υπενθυμίζεται ότι αρχικά ο επιχειρησιακός σχεδιασμός μετασχηματισμού του Παιδοψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής στο πλαίσιο του Προγράμματος «Ψυχαργώς» Β’ Φάση για την αποασυλοποίηση, περιλάμβανε την δημιουργία 5 Ψυχιατρικών Τμημάτων Παιδιών και Εφήβων σε Γενικά Νοσοκομεία της Αττικής με Μονά-
δες Νοσηλείας που θα προσέθεταν 50 κλίνες, συμπεριλαμβανομένων 3 Μονάδων Νοσηλείας Εφήβων, στο «Σισμανόγλειο», το «Ασκληπιείο» Βούλας και το Γ.Ν.Δ.Α. «Αγία Βαρβάρα», με πρόβλεψη για χρηματοδότηση κατά το μεγαλύτερο μέρος της κατασκευής των κτιριακών υποδομών και των λειτουργικών εξόδων των νέων Τμημάτων από Ευρωπαϊκά Προγράμματα για 5 έτη.

Ωστόσο, από τις προαναφερόμενες μονάδες, μόνο η Μονάδα Νοσηλείας Εφήβων της Ψυχιατρικής Κλινικής Παιδιών και Εφήβων Αμαρουσίου στο «Σισμανόγλειο» λειτουργεί, από το 2011, ενώ η λειτουργία των αντίστοιχων Μονάδων στο «Ασκληπιείο» Βούλας και το Γ.Ν.Δ.Α. «Αγία Βαρ-
βάρα» δεν έχει ξεκινήσει μέχρι σήμερα. Δεδομένων των παραπάνω, το «Σισμανόγλειο», δυναμικότητας 10 κλινών, παραμένει επί σειρά ετών η μοναδική μονάδα ψυχιατρικής νοσηλείας για εφήβους 14 έως 18 ετών για την Αττική και τη νότιο Ελλάδα, καλύπτοντας τις επιτακτικές ανάγκες
νοσηλείας ανηλίκων με ιδιαίτερα σοβαρή ψυχοπαθολογία από την Αττική και, σε μεγάλο μέρος, την υπόλοιπη Στερεά Ελλάδα, την Πελοπόννησο, την Ήπειρο και τα νησιά του Αιγαίου, ιδίως αναφορικά με τις ηλικίες 16 έως 18 ετών. Σημειώνεται, ότι στο ίδιο νοσοκομείο λειτουργεί επίσης η μοναδική στην Ελλάδα Διατμηματική Μονάδα Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής Εφήβων και Νέων (16 - 22 ετών), με 6 κλίνες, καλύπτοντας αντίστοιχες επιτακτικές ανάγκες νοσηλείας των σοβαρότερων περιστατικών από ολό-
κληρη την επικράτεια.

Τέλος, αναφορικά με την παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε παιδιά και εφήβους, ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει στην απουσία πρόβλεψης για θεραπευτικές παρεμβάσεις από δημόσιες δομές σε περιπτώσεις παιδιών με νευροαναπτυξιακές διαταραχές που χρήζουν ειδικών θεραπειών (ερ-
γοθεραπεία, λογοθεραπεία, κ.ά.). Όπως είναι γνωστό, οι δημόσιες δομές ψυχικής υγείας περιορίζονται στην διάγνωση, και στη συνέχεια οι οικογένειες παραπέμπονται σε ιδιωτικά κέντρα ειδικών θεραπειών, τα οποία συνήθως παρέχουν και υπηρεσίες ψυχολογικής ή/και παιδοψυχιατρικής παρακολούθησης και συμβουλευτικής γονέων, κατά περίπτωση, με μερική
κάλυψη των δαπανών από τον Ε.Ο.Π.Υ.Υ. και συχνά με δυσβάστακτο κόστος
για τις οικογένειες. Ο Συνήγορος έχει διαπιστώσει την παντελή απουσία μέριμνας για παροχή τέτοιων υπηρεσιών από δημόσιους φορείς ψυχικής υγείας, ακόμη και σε περιπτώσεις ανασφάλιστων παιδιών και οικογενειών που αποδεδειγμένα αδυνατούν να απευθυνθούν σε ιδιώτες παρόχους.

Νοσηλεία εφήβων σε ψυχιατρικές κλινικές

Άμεση συνέπεια του ελλείματος αυτού είναι η νοσηλεία εφήβων σε ψυχιατρικές κλινικές ενηλίκων, ιδίως της Π.Ν.Μ.Ψ.Υ.Α. (πρώην Ψ.Ν.Α.) και του Ψ.Ν.Α. «Δρομοκαΐτειο», κατόπιν εισαγγελικής εντολής, παρά την ομόφωνη αναγνώριση της αδυναμίας των κλινικών να διασφαλίσουν κατάλληλες συνθήκες νοσηλείας για ανηλίκους, με σοβαρές συνακόλουθες παραβιάσεις των δικαιωμάτων τους. Οι παραβιάσεις αφορούν τόσο στην ποιότητα της παρεχόμενης ιατρικής φροντίδας όσο και στην συνολική ακαταλληλότητα των συνθηκών νοσηλείας των ανηλίκων σε κλινικές ενηλίκων, ενώ ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει στους δυνητικούς κινδύνους από τη
συνύπαρξη ανηλίκων με ενήλικους ασθενείς με σοβαρή ψυχοπαθολογία.

Πέραν της έλλειψης κλινών, οι υπάρχουσες μονάδες ψυχιατρικής νοσηλείας παιδιών και εφήβων, σχεδόν στο σύνολό τους, αντιμετωπίζουν ελλείψεις σε ιατρικό, νοσηλευτικό, λοιπό επιστημονικό καθώς και διοικητικό προσωπικό, με σοβαρά συνακόλουθα προβλήματα στη λειτουργία τους. Επιπλέον, η απουσία τους σε μεγάλο μέρος της επικράτειας επιβάλλει τη μετακίνηση ανηλίκων που χρήζουν νοσηλείας από τον τόπο διαμονής τους, με επιπλέον επιβάρυνση τόσο για τους ίδιους όσο και για τις οικογένειες τους, και δυσχέρειες ως προς την παρακολούθηση τους μετά τη νοσηλεία.

Η αυξανόμενη προσέλευση για ψυχιατρική εξέταση σε Τμήματα Επειγόντων Περιστατικών εφήβων με αυτοκαταστροφική ή εναντιωματική/βίαιη συμπεριφορά, κατόπιν εισαγγελικής εντολής, και το μεγάλο ποσοστό μεταξύ αυτών που, έπειτα από εξέταση, κρίνεται ότι δεν χρήζουν νοσηλείας,
σε συνδυασμό με τις έντονες πιέσεις και εκκλήσεις για τη νοσηλεία τους από τις οικογένειες τους ή από δομές φιλοξενίας αναδεικνύουν τις σοβαρότατες δυσκολίες διαχείρισης τέτοιων συμπεριφορών από τις οικογένειες και τους επαγγελματίες. Ως συνέπεια, η εισαγγελική εντολή και η νοσηλεία καθαυτή, αντί να αποτελούν έσχατη λύση, αντιμετωπίζονται συχνά ως αναγκαίες και ενδεδειγμένες διαδικασίες για τη διαχείριση ετεροκαταστροφικών και αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών των εφήβων, ανεξαρτήτως αιτιολογίας.

Απουσία κατάλληλων δομών ψυχικής υγείας και υποστελέχωση

Το πρόβλημα είναι άμεσα συνυφασμένο με την απουσία κατάλληλων δομών ψυχικής υγείας για την κάλυψη σοβαρών και έκτακτων περιστατικών, τη διαχείριση σοβαρών ψυχοκοινωνικών προβλημάτων, τη διασύνδεση και παρακολούθηση ανηλίκων μετά από νοσηλεία,
και την καθοδήγηση γονέων και επαγγελματιών, με συνέπεια έναν φαύλο κύκλο νοσηλειών και διαχείρισης κρίσεων των ανηλίκων και του περιβάλλοντός τους. Αναφορικά με τις κοινοτικές δομές ψυχικής υγείας του δημόσιου τομέα, μείζον πρόβλημα - όπως και για τις μονάδες νοσηλείας - αποτελεί, σύμφωνα με τον Συνήγορο του Πολίτη, η σοβαρή υποστελέχωση της πλειονότητας αυτών σε ιατρικό προσωπικό και άλλες ειδικότητες, με παρατηρούμενη διαρκή μείωση του μόνιμου προσωπικού και υποβάθμιση των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Αναγνωρίζει ωστόσο, ότι η έναρξη λειτουργίας κατά τα τελευταία έτη μιας σειράς κοινοτικών Μονάδων Ψυχικής Υγείας (ξενώνες, κέντρα ημέρας, κινητές μονάδες, μονάδες έγκαιρης παρέμβασης στην ψύχωση, κ.ά.), μέσω συνεργαζόμενων και εποπτευόμενων από το Υπουργείο Υγείας ιδιωτικών μη κερδοσκοπικών φορέων αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση της κάλυψης των κενών στην παροχή αναγκαίων υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε παιδιά, όπως και στο σύνολο του πληθυσμού.

Ωστόσο, ο Συνήγορος θεωρεί καίριας σημασίας την επέκταση της λειτουργίας τέτοιων δομών σε όλη την επικράτεια και τη διασφάλιση της βιωσιμότητάς τους, παράλληλα με την ουσιαστική ενίσχυση και διατήρηση του κεντρικού ρόλου των δημοσίων δομών στον συντονισμό της φροντίδας της ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων.

Επιπλέον, οι διαφοροποιήσεις που παρατηρούνται στις ανάγκες φροντίδας της ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων αναδεικνύουν την ανάγκη ανάπτυξης κατάλληλων και εξειδικευμένων υπηρεσιών για την κάλυψη των αναγκών ανηλίκων που εμπίπτουν σε ειδικές, ευάλωτες ομάδες, και οι οποίοι εξακολουθούν να βρίσκονται αντιμέτωποι με σοβαρά κενά στο υφιστάμενο σύστημα υπηρεσιών. Περαιτέρω, ο Συνήγορος επισημαίνει την απουσία ενός αξιόπιστου μηχανισμού ελέγχου των Μονάδων Ψυχικής Υγείας και αξιολόγησης της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών.