Η Dua Lipa, η Patti Smith και η αμηχανία ενός κόσμου που προτιμά τις ποπ σταρ αδιάβαστες

Αν η Dua Lipa εμφανιζόταν στο Λονδίνο με ένα καινούργιο φόρεμα, θα μπορούσαμε να αφιερώσουμε άνετα μερικές χιλιάδες λέξεις στο ύφασμα, τη γραμμή, τον σχεδιαστή και το κατά πόσο το αποτέλεσμα ήταν αρκετά τολμηρό. Το περασμένο Σαββατοκύριακο, όμως, εμφανίστηκε στο London Literature Festival για να συνομιλήσει με τη Zadie Smith και την Patti Smith. Έφερε στο προσκήνιο βιβλία, συγγραφείς και λογοτεχνικές ιδέες. Μια εξαιρετικά απλή δραστηριότητα που, όταν την αναλαμβάνει μια γυναίκα με εκατομμύρια πωλήσεις και συμβόλαια με οίκους μόδας, αποκτά σχεδόν τον χαρακτήρα πολιτισμικού συμβάντος.

Το φεστιβάλ πραγματοποιείται στο Southbank Centre και η Βρετανίδα τραγουδίστρια δεν βρέθηκε εκεί ως διακοσμητική προσθήκη στο πρόγραμμα. Συμμετείχε στην επιμέλειά του, έχοντας ήδη δημιουργήσει από το 2023 το Service95 Book Club, μια λέσχη ανάγνωσης με συνεντεύξεις συγγραφέων, προτάσεις βιβλίων και συζητήσεις που δεν χρειάζονται την άδεια κανενός λογοτεχνικού ιερατείου για να υπάρξουν.

Η παρουσία της δίπλα στην Patti Smith έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δύο γυναίκες από διαφορετικές μουσικές γενιές, διαφορετικές αισθητικές και διαφορετικές εποχές της βιομηχανίας του θεάματος. Η μία έγινε σύμβολο μιας καλλιτεχνικής αντικουλτούρας που αντιμετώπιζε την ποίηση και τη μουσική σαν συγκοινωνούντα δοχεία. Η άλλη έγινε παγκόσμιο ποπ είδωλο σε μια εποχή όπου κάθε καλλιτέχνης οφείλει να είναι ταυτόχρονα μουσικός, προϊόν, επιχείρηση και περιεχόμενο.

Και οι δύο έχουν δικαίωμα στη λογοτεχνία. Μόνο που στη μία το αναγνωρίσαμε πριν από πενήντα χρόνια, ενώ στην άλλη εξακολουθούμε να το αντιμετωπίζουμε σαν ευχάριστη έκπληξη.

Η Patti Smith είναι διανοούμενη. Η ποπ σταρ πρέπει πρώτα να περάσει από έλεγχο αποσκευών.

Η Patti Smith μπήκε στη μουσική ιστορία κουβαλώντας τον Rimbaud, τον William Blake και ολόκληρη τη λογοτεχνική της παιδεία. Η διανοητική της ταυτότητα αποτέλεσε μέρος της καλλιτεχνικής της μυθολογίας. Η ποίηση δεν την έκανε λιγότερο ροκ. Την έκανε περισσότερο.

Η συνομιλήτριά της προέρχεται από μια διαφορετική παράδοση. Εκείνη της εμπορικής ποπ, όπου το σώμα μιας γυναίκας είναι σχεδόν δημόσια περιουσία και η προσωπικότητά της πρέπει να χωρά σε μερικές εύπεπτες κατηγορίες. Σέξι, επιτυχημένη, καλοντυμένη, ερωτευμένη, χωρισμένη, αδυνατισμένη, γυμνασμένη. Μια ατελείωτη απογραφή χαρακτηριστικών από την οποία απουσιάζει συχνά το πιο ενδιαφέρον: τι σκέφτεται.

Δεν είναι ότι η Patti Smith υπήρξε ποτέ απρόσβλητη από τον σεξισμό. Ούτε ότι η ροκ κουλτούρα υπήρξε κάποιο φωτισμένο καταφύγιο γυναικείας ελευθερίας. Απλώς ορισμένες μορφές τέχνης έχουν αποκτήσει το προνόμιο της σοβαρότητας. Η ροκ μπορεί να επικαλείται τη φιλοσοφία χωρίς να γελοιοποιείται. Η ποπ, ειδικά όταν την εκπροσωπεί μια νέα, όμορφη γυναίκα, εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται σαν κάτι που χρειάζεται πνευματική αναβάθμιση.

Κι εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη απάτη: θεωρούμε το διάβασμα ένδειξη ποιότητας όταν το κάνει κάποιος που έχουμε ήδη αποφασίσει ότι είναι ποιοτικός.

Δεν μας εντυπωσιάζει το βιβλίο. Μας εντυπωσιάζει που το κρατάει το λάθος κορίτσι.

Το βιβλίο που επέλεξε η Dua Lipa για τον Οκτώβριο μιλά για το AI & μοιάζει πιο επίκαιρο από ποτέ

Η Dua Lipa προτείνει το βιβλίο του Σεπτεμβρίου & εμείς 5 ακόμη βιβλία για να μπεις σε autumn mood

Η ομορφιά ως ελαφρυντικό της βλακείας

Δεν είναι η πρώτη γυναίκα που ανακαλύπτει ότι η ομορφιά της λειτουργεί σαν ένα παράξενο εμπόδιο στην αναγνώριση της ευφυΐας της.

Η βιομηχανία του θεάματος έχει καταφέρει κάτι σχεδόν αξιοθαύμαστο: να απαιτεί από τις γυναίκες να είναι πανέμορφες και ύστερα να τις υποτιμά επειδή είναι πανέμορφες. Τις επιβραβεύει για την εικόνα τους και χρησιμοποιεί την ίδια εικόνα ως επιχείρημα για να αμφισβητήσει το περιεχόμενό τους.

Ακόμη και οι έπαινοι συχνά μυρίζουν συγκατάβαση. «Δεν είναι μόνο όμορφη, είναι και έξυπνη». Το ακούμε τόσο συχνά ώστε ξεχνάμε πόσο προσβλητικό είναι. Σαν να ανακαλύψαμε ένα σπάνιο ζώο που έμαθε να χρησιμοποιεί μαχαιροπίρουνα.

Το χειρότερο είναι ότι αυτή η λογική δεν περιορίζεται στις διασημότητες. Αφορά κάθε γυναίκα που έχει το θράσος να μην ανταποκρίνεται στην εικόνα που οι άλλοι θεωρούν κατάλληλη γι’ αυτήν. Η καλοντυμένη πρέπει να αποδείξει ότι έχει άποψη. Η σεξουαλικά απελευθερωμένη ότι διαθέτει κρίση. Η όμορφη ότι έχει διαβάσει. Η φιλόδοξη ότι δεν είναι επιφανειακή. Η επιτυχημένη ότι δεν έφτασε εκεί χάρη στην εμφάνισή της.

Ένας άνδρας μπορεί να είναι όμορφος, πλούσιος και καλλιεργημένος χωρίς να χρειάζεται να απολογηθεί για τη συνύπαρξη αυτών των ιδιοτήτων. Μια γυναίκα καλείται συχνά να παρουσιάσει αποδεικτικά στοιχεία ότι η εξωτερική της εμφάνιση δεν έχει καταπιεί τον εγκέφαλό της.

Και αν τα παρουσιάσει, κινδυνεύει να κατηγορηθεί ότι προσπαθεί υπερβολικά.

Ο πολιτισμός έχει κι αυτός τους πορτιέρηδές του

Ας μην υποκριθούμε ότι η λογοτεχνία είναι ένας κόσμος απαλλαγμένος από ματαιοδοξία, εμπορικές συναλλαγές και κοινωνικές ιεραρχίες. Υπάρχουν άνθρωποι που αντιμετωπίζουν τα βιβλία σαν αντικείμενα πνευματικού κύρους, περίπου όπως άλλοι αντιμετωπίζουν τις επώνυμες τσάντες. Τα επιδεικνύουν περισσότερο απ’ όσο τα απολαμβάνουν.

Η ανάγνωση έχει αποκτήσει σε ορισμένους κύκλους έναν ιδιότυπο ταξικό χαρακτήρα. Δεν αρκεί να διαβάζεις. Πρέπει να διαβάζεις τα σωστά βιβλία, να τα έχεις ανακαλύψει πριν γίνουν δημοφιλή, να γνωρίζεις τους συγγραφείς τους και, ιδανικά, να περιφρονείς όσους τα γνώρισαν μέσα από το TikTok ή μια διάσημη τραγουδίστρια.

Ένα μυθιστόρημα μπορεί να θεωρείται σπουδαίο όταν το συστήνει ένας καθηγητής πανεπιστημίου και ύποπτα εμπορικό όταν το συστήνει μια ποπ σταρ. Το περιεχόμενο παραμένει ακριβώς το ίδιο. Αυτό που αλλάζει είναι η κοινωνική μας προκατάληψη απέναντι στον άνθρωπο που το προτείνει.

Η δημιουργός του Service95 διαθέτει κάτι που πολλοί λογοτεχνικοί θεσμοί δυσκολεύονται να αποκτήσουν: πρόσβαση σε ένα τεράστιο, νεανικό και διεθνές κοινό. Μέσα από τη λέσχη ανάγνωσής της μπορεί να συστήσει έναν συγγραφέα σε ανθρώπους που ενδεχομένως δεν θα διάβαζαν ποτέ μια παραδοσιακή βιβλιοκριτική.

Φυσικά, η επιρροή της δεν καθιστά αυτομάτως κάθε επιλογή της σπουδαία. Ούτε οι εκατομμύρια ακόλουθοί της την αναγορεύουν σε λογοτεχνική αυθεντία. Αλλά το επιχείρημα ότι η λογοτεχνία κινδυνεύει όταν γίνεται δημοφιλής είναι τόσο παλιό όσο και η επιθυμία ορισμένων να παραμένει ο πολιτισμός ένα κλειστό κλαμπ.

Μερικοί δεν φοβούνται ότι μια ποπ σταρ θα κάνει τη λογοτεχνία επιφανειακή. Φοβούνται ότι θα γεμίσει το δωμάτιο με ανθρώπους που δεν θα είχαν προσκαλέσει ποτέ.

Δεν χρειάζεται να σκοτώσουμε την ποπ για να σώσουμε τη λογοτεχνία

Υπάρχει, βέβαια, και μια δεύτερη παγίδα. Να χρησιμοποιήσουμε την αγάπη της για τα βιβλία ως απόδειξη ότι τελικά είναι κάτι περισσότερο από μια ποπ σταρ.

Περισσότερο από τι, ακριβώς;

Από μια γυναίκα που έχει καταφέρει να δημιουργήσει τραγούδια τα οποία ακούγονται σε ολόκληρο τον κόσμο; Από μια καλλιτέχνιδα που γνωρίζει πώς να στήνει μια παράσταση, να διαχειρίζεται την εικόνα της και να επικοινωνεί με εκατομμύρια ανθρώπους; Από μια επαγγελματία που κινείται σε μια εξαιρετικά ανταγωνιστική βιομηχανία;

Το να θεωρούμε τη λογοτεχνία ανώτερη από την ποπ είναι συχνά μια βολική μορφή πολιτισμικού σνομπισμού. Ένα καλό χορευτικό τραγούδι δεν χρειάζεται να παραπέμπει στον Ντοστογιέφσκι για να αξίζει. Ούτε μια γυναίκα που τραγουδά το Levitating οφείλει να διαβάζει Virginia Woolf για να δικαιούται τον σεβασμό μας.

Μπορεί να αγαπά τη μουσική της, τη μόδα, τις διακοπές, τα πάρτι και τη λογοτεχνία χωρίς να υποχρεούται να τα κατατάξει σε μια ιεραρχία πνευματικής ευπρέπειας.

Αυτό είναι ίσως το πιο ενοχλητικό στοιχείο της περίπτωσής της: δεν προσπαθεί να αποκηρύξει την ποπ ταυτότητά της για να γίνει αποδεκτή στον κόσμο των βιβλίων. Δεν εμφανίζεται ως μετανοημένη σταρ που εγκατέλειψε την επιπολαιότητα και ανακάλυψε την υψηλή τέχνη.

Πηγαίνει σε ένα λογοτεχνικό φεστιβάλ με όλη τη λάμψη, τη δημοσιότητα, τα εμπορικά συμβόλαια και τις επιτυχίες της.

Και αυτό είναι πολύ πιο ενδιαφέρον από οποιαδήποτε απόπειρα να την παρουσιάσουμε ως «σοβαρή» επειδή άρχισε να διαβάζει.

Το δικαίωμα να μη χωράς σε μία κατηγορία

Στις 25 Οκτωβρίου, η αμερικανική Vogue ασχολήθηκε με τις εμφανίσεις της στο London Literature Festival, εστιάζοντας στο στιλ της. Ένα περιοδικό μόδας έκανε, απολύτως λογικά, τη δουλειά του.

Δεν είναι το ενδιαφέρον για τα ρούχα της που προκαλεί προβληματισμό. Είναι η ευκολία με την οποία έχουμε μάθει να εξαντλούμε μια γυναίκα στην εικόνα της. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε τον σχεδιαστή του φορέματός της από τρία μέτρα απόσταση, αλλά δυσκολευόμαστε να κατονομάσουμε έναν συγγραφέα με τον οποίο συνομίλησε.

Η Patti Smith δεν χρειάστηκε ποτέ να εγκαταλείψει τη μουσική για να γίνει συγγραφέας. Η νεότερη συνομιλήτριά της δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει τη λάμψη της για να γίνει αναγνώστρια. Οι γυναίκες δεν είναι υποχρεωμένες να διαλέγουν ανάμεσα στο να είναι επιθυμητές, επιτυχημένες, μορφωμένες, εμπορικές, καλλιτεχνικές ή σοβαρές, μόνο και μόνο επειδή η δημόσια φαντασία δυσκολεύεται να διαχειριστεί περισσότερες από δύο ιδιότητες ταυτόχρονα.

Υπάρχει, μάλιστα, μια τελευταία ειρωνεία. Ενώ εμείς συζητάμε αν μια ποπ σταρ έχει θέση δίπλα στην Patti Smith, η ίδια η Patti Smith, μια γυναίκα που πέρασε τη ζωή της αμφισβητώντας τα σύνορα ανάμεσα στις τέχνες, κάθεται απέναντί της και συζητά μαζί της.