Ο Sebastián Lelio άφησε τις γυναίκες να κάνουν κάτι εξαιρετικά αντικοινωνικό: Ό,τι τους καπνίσει

Η κοινωνία έχει συμφιλιωθεί σε αξιοθαύμαστο βαθμό με τη γυναικεία ανεξαρτησία, αρκεί η ανεξάρτητη γυναίκα να παραμένει ευγενική, συναισθηματικά διαθέσιμη, υπεύθυνη για τις επιλογές της και πρόθυμη να εξηγήσει λεπτομερώς τις προθέσεις της. Μπορεί να επιθυμεί, εφόσον η επιθυμία της κρίνεται κατάλληλη για την ηλικία της, να ερωτεύεται, εφόσον δεν διαταράσσει την οικογενειακή ευπρέπεια, και να κάνει λάθη, αρκεί να καταλήγουν σε κάποιο διδακτικό συμπέρασμα. Ο Sebastián Lelio είχε αντιληφθεί πόσο βαθιά ριζωμένη παραμένει αυτή η ανάγκη να ελέγχουμε ακόμη και την ελευθερία που διακηρύσσουμε ότι υποστηρίζουμε.

Ο Χιλιανός σκηνοθέτης πέθανε την Παρασκευή 6 Νοεμβρίου 2026, σε ηλικία 52 ετών. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του χιλιανού Τύπου, τον εντόπισε νεκρό στο σπίτι του, στην περιοχή Las Condes του Σαντιάγο, η σύντροφός του, ηθοποιός Amalia Kassai, ενώ η οικογένειά του ανακοίνωσε ότι ο θάνατός του οφείλεται σε λόγους υγείας, χωρίς να γνωστοποιήσει την ακριβή αιτία.

Η είδηση διέκοψε μια καριέρα που βρισκόταν ακόμη σε δημιουργική εξέλιξη, με τον Lelio να έχει ξεκινήσει από τον Σεπτέμβριο του 2026 τα γυρίσματα του Poeta Chileno, της κινηματογραφικής μεταφοράς του ομώνυμου μυθιστορήματος του Alejandro Zambra.

Γεννημένος στις 8 Μαρτίου 1974 στη Mendoza της Αργεντινής, μετακόμισε στη Χιλή σε ηλικία δύο ετών, σπούδασε αρχικά δημοσιογραφία για έναν χρόνο και στη συνέχεια κινηματογράφο. Το 2018 κέρδισε το Oscar Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας με το A Fantastic Woman (2017), την πρώτη χιλιανή ταινία που απέσπασε τη συγκεκριμένη διάκριση. Είχε προηγηθεί το Gloria, η ταινία που τον καθιέρωσε διεθνώς το 2013, ενώ ακολούθησαν, μεταξύ άλλων, τα Disobedience (2017), Gloria Bell (2018), The Wonder (2022) και The Wave (2025). Διαφορετικές ιστορίες, με ένα κοινό χαρακτηριστικό: ο Lelio ενδιαφερόταν για ανθρώπους που δεν μπορούσαν ή δεν ήθελαν να ανταποκριθούν στις προσδοκίες των άλλων, και ειδικότερα για γυναίκες που αντιμετώπιζαν την προσωπική τους ζωή ως δική τους υπόθεση.

Η Gloria είχε περάσει τα 50 και εξακολουθούσε να έχει το θράσος να επιθυμεί

Το Gloria του 2013, με την Paulina García, παρακολουθεί μια 58χρονη διαζευγμένη γυναίκα που αναζητά τον έρωτα, τη συντροφικότητα και τη σεξουαλική απόλαυση, χωρίς να θεωρεί την ηλικία της επαρκή λόγο για να αποσυρθεί από οτιδήποτε την ενδιαφέρει. Η García τιμήθηκε με την Αργυρή Άρκτο Καλύτερης Ηθοποιού στο Φεστιβάλ Βερολίνου και ο Lelio απέκτησε τη διεθνή αναγνώριση που θα καθόριζε την επόμενη δεκαετία της καριέρας του.

Η Gloria κάνει λάθη, ενθουσιάζεται με ανθρώπους που δεν της κάνουν καλό, απογοητεύεται και εξακολουθεί να διεκδικεί τη χαρά της. Ο σκηνοθέτης δεν αισθάνεται την ανάγκη να δικαιολογήσει τις επιθυμίες της μέσω κάποιας εξαιρετικής αρετής, ούτε να παρουσιάσει την ερωτική της ζωή ως συγκινητική νίκη απέναντι στον χρόνο. Η γυναίκα έχει περάσει τα 50 και εξακολουθεί να ενδιαφέρεται για το σεξ. Το γεγονός θα έπρεπε να είναι εξίσου αδιάφορο με την αντίστοιχη διαπίστωση για έναν άνδρα, όμως η κοινωνία έχει επενδύσει αρκετούς αιώνες στην ιδέα ότι η γυναικεία επιθυμία διαθέτει ημερομηνία λήξης.

Το 2018 ο Lelio ξαναγύρισε την ιστορία ως Gloria Bell, με τη Julianne Moore, σε μια ταινία που κυκλοφόρησε στις κινηματογραφικές αίθουσες το 2019. Όπως παρατηρεί ο Guy Lodge στο Variety, η Paulina García είχε προσδώσει στην ηρωίδα μια ορμητική ανθεκτικότητα, ενώ η Moore ανέδειξε περισσότερο τη μοναξιά και την ευαλωτότητά της. Η απόφαση να επιστρέψει στο ίδιο υλικό αποκάλυπτε κάτι ουσιαστικό για τον τρόπο που αντιλαμβανόταν τους χαρακτήρες του: η ηλικία, η οικογενειακή κατάσταση και οι κοινές εμπειρίες δεν αρκούν για να περιγράψουν μια προσωπικότητα. Δύο γυναίκες μπορούν να ζουν την ίδια ιστορία και να μην έχουν σχεδόν τίποτα κοινό στον τρόπο που την αισθάνονται.

Η αξιοπρέπεια, το Oscar και η κοινωνική ανάγκη να εγκρίνουμε τις ζωές των άλλων

Το A Fantastic Woman του 2017 χάρισε στη Χιλή το πρώτο της Oscar Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας το 2018, έχοντας προηγουμένως βραβευτεί για το σενάριό του στην Berlinale του 2017. Η ιστορία εξετάζει το πένθος, την προσωπική αξιοπρέπεια και την εξουσία που θεωρούν ότι διαθέτουν οι άλλοι πάνω στη ζωή ενός ανθρώπου. Ο Lelio ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τη στιγμή που η κοινωνική προκατάληψη αποκτά το κύρος ηθικής βεβαιότητας, επιτρέποντας σε ορισμένους να αντιμετωπίζουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ως προνόμιο που μπορούν να απονείμουν ή να αφαιρέσουν.

Η διεθνής επιτυχία της ταινίας εδραίωσε τη θέση του ανάμεσα στους σημαντικότερους δημιουργούς του σύγχρονου χιλιανού κινηματογράφου, ενώ οι συνεργασίες του με ηθοποιούς όπως η Rachel Weisz, η Rachel McAdams, η Julianne Moore και η Florence Pugh διεύρυναν ακόμη περισσότερο την αναγνωρισιμότητά του. Στη Vanity Fair, το 2018, είχε εξηγήσει ότι ακολουθούσε τη διαίσθησή του και όσα τον συγκινούσαν, χρησιμοποιώντας τον κινηματογράφο για να εξερευνά ανθρώπους και πραγματικότητες που δεν γνώριζε.

Αυτή η περιέργεια τον απομάκρυνε από την ευκολία της ηθικής ανωτερότητας. Οι χαρακτήρες του δεν χρειάζονταν να έχουν δίκιο σε όλα για να αξίζουν την προσοχή του, ενώ οι συγκρούσεις τους σπάνια εξαντλούνταν σε έναν διαχωρισμό ανάμεσα σε καλούς και κακούς. Ο Lelio αναγνώριζε την ανθρώπινη πολυπλοκότητα ακόμη και εκεί όπου μια απλούστερη προσέγγιση θα εξασφάλιζε ευκολότερα τη συμφωνία του κοινού.

Η γυναικεία αυτοθυσία εξακολουθεί να έχει εξαιρετικές δημόσιες σχέσεις

Στο The Wonder του 2022, με τη Florence Pugh, μια νοσοκόμα φτάνει στην Ιρλανδία του 19ου αιώνα για να εξετάσει την περίπτωση ενός κοριτσιού που υποτίθεται ότι επιβιώνει χωρίς τροφή. Η ιστορία, βασισμένη στο μυθιστόρημα της Emma Donoghue, επιτρέπει στον Lelio να εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στη θρησκευτική πίστη, την εξουσία και την εξιδανίκευση της ανθρώπινης αυτοθυσίας. Το σώμα ενός παιδιού μετατρέπεται σε αντικείμενο συλλογικής προσδοκίας και η ανάγκη των ενηλίκων να πιστέψουν σε ένα θαύμα αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα από την πραγματική του κατάσταση.

Η ταινία αγγίζει μια κοινωνική αντίληψη με αξιοσημείωτη αντοχή στον χρόνο. Η γυναίκα που υπομένει θεωρείται αξιέπαινη, εκείνη που εξαντλείται για τους άλλους χαρακτηρίζεται αφοσιωμένη και όποια αποφασίσει να προστατεύσει τον εαυτό της κινδυνεύει να κατηγορηθεί για εγωισμό. Η αυτοθυσία παραμένει εξαιρετικά δημοφιλής, ιδίως μεταξύ εκείνων που δεν χρειάζεται να την πραγματοποιήσουν.

Ο Lelio είχε ασχοληθεί με τη θρησκευτική πίστη και στις πρώτες του ταινίες, ιδιαίτερα στο The Year of the Tiger του 2011, που διαδραματίζεται μετά τον καταστροφικό σεισμό της Χιλής το 2010. Τον απασχολούσε η ανθρώπινη ανάγκη για νόημα και η δυνατότητα των θεσμών να καθορίζουν τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Στο The Wonder, η προβληματική αυτή αποκτά μια ιδιαίτερα οδυνηρή διάσταση, καθώς η υπακοή παρουσιάζεται ως αρετή ακόμη και όταν απειλεί εκείνον που την ασκεί.

Ο Lelio είχε την ευφυΐα να αμφισβητεί και τον εαυτό του

Η τελευταία ολοκληρωμένη ταινία του, το The Wave (La Ola), παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Καννών τον Μάιο του 2025, στο τμήμα Cannes Première, και εμπνεύστηκε από τις φεμινιστικές φοιτητικές κινητοποιήσεις του 2018 στη Χιλή. Επιλέγοντας τη φόρμα του πολιτικού μιούζικαλ, ο σκηνοθέτης ασχολήθηκε με τη συλλογική διαμαρτυρία, την έμφυλη εξουσία και την αμφισβήτηση των κοινωνικών θεσμών, ενώ βρήκε την ευκαιρία να στρέψει την κριτική διάθεση ακόμη και προς τη δική του καλλιτεχνική θέση.

Σε μια χαρακτηριστική σκηνή, η ταινία σπάει τον τέταρτο τοίχο και θέτει το ερώτημα τι δουλειά έχει ένας άνδρας σκηνοθέτης σε ένα φεμινιστικό εγχείρημα. Η αυτοαναφορική αυτή επιλογή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν σκεφτεί κανείς ότι ο Lelio είχε ήδη κερδίσει διεθνή αναγνώριση μέσα από γυναικείες ιστορίες και θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρεί τη φιλμογραφία του επαρκή απάντηση σε οποιαδήποτε αμφισβήτηση. Προτίμησε να εξετάσει και τη δική του θέση, αναγνωρίζοντας ότι η καλή πρόθεση δεν απαλλάσσει κανέναν από την ανάγκη αυτοκριτικής.

Η Rachel Weisz είχε περιγράψει στη Vanity Fair έναν σκηνοθέτη που δημιουργούσε στους ηθοποιούς του συνθήκες ασφάλειας και εμπιστοσύνης, επιτρέποντάς τους να εκτεθούν συναισθηματικά και να πειραματιστούν. Η μαρτυρία της έχει ενδιαφέρον επειδή συνδέεται με μια σταθερή πλευρά της κινηματογραφικής του αντίληψης: οι άνθρωποι γίνονται περισσότερο ενδιαφέροντες όταν απαλλάσσονται από την υποχρέωση να ανταποκριθούν σε μια προκαθορισμένη εικόνα.

Η ίδια η καριέρα του επιβεβαιώνει αυτή την περιέργεια. Από το La Sagrada Familia του 2005 και το Navidad του 2009 μέχρι το Oscar του 2018 και το πολιτικό μιούζικαλ του 2025, ο Lelio άλλαζε αφηγηματικές φόρμες, θεματικές και κινηματογραφικά περιβάλλοντα, χωρίς να εγκαταλείπει το ενδιαφέρον του για τις ανθρώπινες αντιφάσεις. Ο θάνατός του διέκοψε τα γυρίσματα του Poeta Chileno, βασισμένου στο μυθιστόρημα του Alejandro Zambra, αφήνοντας αβέβαιη την τύχη της παραγωγής.

Η γυναικεία ελευθερία και οι όροι χρήσης της

Οι γυναίκες του Sebastián Lelio έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό που δύσκολα χωρά στις σύγχρονες, καλοδιατυπωμένες θεωρίες περί ενδυνάμωσης: μπορούν να είναι αντιπαθείς. Να κάνουν κακές επιλογές, να επιμένουν σε ακατάλληλους ανθρώπους, να φέρονται εγωιστικά, να απογοητεύουν τους γύρω τους και να μην καταλήγουν απαραίτητα σοφότερες ύστερα από κάθε προσωπική αποτυχία. Ο σκηνοθέτης δεν τους επιβάλλει την υποχρέωση να μετατρέπουν τη ζωή τους σε εκπαιδευτικό υλικό για το κοινό.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή που η γυναικεία ανεξαρτησία συνοδεύεται από ένα καινούργιο, εξαιρετικά απαιτητικό πρότυπο συμπεριφοράς. Η γυναίκα οφείλει πλέον να είναι δυναμική, επιτυχημένη, συναισθηματικά ώριμη, συμφιλιωμένη με το σώμα της, απαλλαγμένη από ανασφάλειες και ικανή να διαχειρίζεται τις δυσκολίες με υποδειγματική ψυχραιμία. Η παλιά απαίτηση της γυναικείας τελειότητας απέκτησε σύγχρονο λεξιλόγιο, καλύτερη αισθητική και πολύ αποτελεσματικότερο marketing.

Ο Lelio αντιμετώπιζε τις γυναίκες με την ίδια ανοχή απέναντι στην ανθρώπινη ατέλεια που ο κινηματογράφος έχει επιδείξει επί δεκαετίες στους άνδρες. Τους αναγνώριζε το δικαίωμα να μην είναι υποδειγματικές, να μην αποτελούν σύμβολα και να μη χρειάζεται να αποδεικνύουν διαρκώς ότι αξίζουν την ελευθερία τους. Οι προσωπικές τους αποφάσεις μπορούσαν να έχουν συνέπειες, να προκαλούν πόνο ή να αποδεικνύονται λανθασμένες, χωρίς αυτό να ακυρώνει την αυτονομία τους.

Η φιλμογραφία του αφήνει έτσι μια αρκετά άβολη ερώτηση για την εποχή μας: πόση γυναικεία ελευθερία είμαστε πραγματικά διατεθειμένοι να ανεχτούμε όταν πάψει να μας φαίνεται αξιοθαύμαστη; Η κοινωνία έχει μάθει να χειροκροτεί τη γυναίκα που διεκδικεί τη ζωή της, ιδίως όταν οι επιλογές της επιβεβαιώνουν τις δικές μας πεποιθήσεις. Με τις υπόλοιπες εξακολουθεί να διατηρεί μια σχέση επιφυλακτικής επιτήρησης.