Η φόρμουλα ενός Νομπελίστα για τη διαχείριση του άγχους γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη

Ο Sir Christopher Pissarides τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ το 2010 για το έργο του πάνω στις «τριβές» της οικονομίας, δηλαδή τις αναποτελεσματικότητες της αγοράς. Σήμερα, όμως, στρέφει την προσοχή του σε νέες, ψυχολογικές τριβές. Σύμφωνα με έρευνες της ομάδας του στο London School of Economics, η αβεβαιότητα αποτελεί την κύρια πηγή στρες.

«Ένας αγχωμένος εργαζόμενος δεν μπορεί να αποδώσει», δήλωσε στο Lindau Nobel Laureate Meeting. Παραδόξως, η έρευνά του δείχνει ότι τα νέα εργαλεία ΤΝ μπορεί να είναι ωφέλιμα· όμως η συνεχής πίεση για προσαρμογή έχει καταστροφικό αντίκτυπο. Όπως σημειώνει, «[οι άνθρωποι] νιώθουν χειρότερα», με αποτέλεσμα όχι μόνο άγχος αλλά και αυξημένες απουσίες και συνολική δυσαρέσκεια για τον χώρο εργασίας. Κι όμως, η ευημερία μας είναι το κλειδί για την κατανόηση της τεχνητής νοημοσύνης.

Γιατί η γάτα είναι (μακράν) καλύτερη ψυχοθεραπεύτρια από την Τεχνητή Νοημοσύνη

10 τρόποι προστασίας από την αλγοριθμική μεροληψία και τον «ναρκισσισμό» της τεχνητής νοημοσύνης

Ανθρώπινη βούληση στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης - Ποιος κατευθύνει τελικά;

Ανάμεσα στην καινοτομία και την ηθική: Τι σημαίνουν οι νέες απαγορεύσεις στην AI

Οι νέες τριβές του εργασιακού χώρου είναι ψυχολογικές

«Το γεγονός ότι πρέπει να μαθαίνουν συνεχώς νέα πράγματα, για τα οποία δεν είναι σίγουροι», σε συνδυασμό με τις ασαφείς εταιρικές πολιτικές, αποτελεί σημαντική πηγή στρες για τους εργαζόμενους. Η απόδοση και η ψυχική υγεία επιδεινώνονται, καθώς η συνεχής αλλαγή ενεργοποιεί μηχανισμούς ψυχολογικής απειλής. Αυτό συνδέεται με την έννοια του τεχνοστρες, το οποίο σχετίζεται με χαμηλότερη εργασιακή ικανοποίηση και υψηλότερα ποσοστά επαγγελματικής εξουθένωσης.

Οι σύγχρονες μεταμορφώσεις του εργασιακού περιβάλλοντος, ειδικά με την εισαγωγή νέων τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας, έχουν δημιουργήσει ψυχολογικές τριβές που επηρεάζουν βαθιά την ευημερία των εργαζομένων. Οι Arnetz & Wiholm (1997) είχαν ήδη αναφέρει ότι οι εργαζόμενοι σε περιβάλλοντα υψηλής τεχνολογίας εμφανίζουν ψυχοσωματικά συμπτώματα λόγω των αυξημένων πνευματικών απαιτήσεων σε συνδυασμό με ανεπαρκείς δεξιότητες και προέβλεψαν ότι τέτοια σύνδρομα θα αυξηθούν με τις ταχείες αλλαγές στον χώρο εργασίας.

Το σωκρατικό μυστικό για λογικές αποφάσεις

Η προσέγγιση του Pissarides για τη διαχείριση της αβεβαιότητας βασίζεται στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία. «Πριν δράσω, παίρνω τον χρόνο μου», λέει. «Τείνω να είμαι αρκετά υπομονετικός». Χρησιμοποιεί την περίφημη φράση του Σωκράτη -«το μόνο που ξέρω είναι ότι δεν ξέρω τίποτα»- ως βασική αρχή. «Η έρευνα, η εξερεύνηση και η επακόλουθη δράση αυξάνουν σταδιακά τη γνώση».

Η σωκρατική ταπεινότητα αποτελεί ισχυρό εργαλείο ψυχικής ανθεκτικότητας. Σε μια εποχή που δίνει προτεραιότητα στις γρήγορες λύσεις, η ικανότητα να αντέχεις την αβεβαιότητα, να κάνεις ερωτήσεις και να παραδέχεσαι την άγνοια είναι μορφή γνωστικής ανθεκτικότητας. Στόχος είναι η μείωση της πίεσης για τελειότητα σε έναν κόσμο που αλλάζει αδιάκοπα.

Ο Etzioni (1989) περιγράφει τη «μετριόφρονα λήψη αποφάσεων» ως προσαρμοστική προσέγγιση που επιτρέπει τη λήψη αποφάσεων με μερική πληροφόρηση και ευελιξία, αντί των παραδοσιακών μοντέλων που απαιτούν πλήρη γνώση. Στην ψυχοθεραπεία, η σωκρατική μέθοδος ενσωματώνεται στη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, όπου η καθοδηγούμενη ερώτηση βοηθά τους ασθενείς να εξετάσουν και να αμφισβητήσουν δυσλειτουργικές σκέψεις. Έρευνες δείχνουν ότι η σωκρατική ερώτηση μειώνει σημαντικά την κατάθλιψη από συνεδρία σε συνεδρία, ιδιαίτερα σε ασθενείς με απαισιόδοξη γνωστική προκατάληψη (Overholser & Beale, 2023).

Η αθέατη αξία του καφέ

Ο Pissarides επισημαίνει επίσης έναν πιο βαθύ κίνδυνο της AI: την κοινωνική απομόνωση. Με την αύξηση της τηλεργασίας και της επικοινωνίας μέσω τεχνητής νοημοσύνης, χάνουμε «την ανεπίσημη κοινωνική αλληλεπίδραση στον χώρο εργασίας που γνωρίζουμε ότι ενισχύει την ευημερία».

Οι εργαζόμενοι δεν εκτιμούν τις επίσημες, φορτισμένες προσκλήσεις στο γραφείο του προϊσταμένου. Αυτό που επιθυμούν είναι η ανεπίσημη συνομιλία: «ο προϊστάμενος να πει “έλα να πιούμε έναν καφέ, να τα πούμε γενικά”».

Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια αλλά το παν.

Ο Eling (2025) προειδοποιεί ότι η υπερβολική εξάρτηση από την επικοινωνία μέσω ΤΝ μπορεί να διαταράξει τα πρότυπα κοινωνικής σύνδεσης και συντροφικότητας στον πραγματικό κόσμο. Οι Albano et al. (2019) σημειώνουν ότι οι εργαζόμενοι εξ αποστάσεως έχουν λιγότερες διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις, κάτι που επηρεάζει αρνητικά τόσο την επαγγελματική ταυτότητα όσο και την αίσθηση κοινότητας.

Γιατί η κουλτούρα πρέπει να διαμορφώνει τους κανόνες

Η αποτελεσματική ηγεσία δεν αφορά την επιβολή αυστηρών κανόνων, τονίζει ο Pissarides· αφορά την κατανόηση της κουλτούρας. «Πρέπει να διαμορφώνεις κανόνες που ταιριάζουν στην κουλτούρα του χώρου. Αν την αγνοήσεις, οι κανόνες δεν θα τηρηθούν ή θα τηρηθούν με τρόπους αντιπαραγωγικούς».

Το δίδαγμα για την ευημερία είναι σαφές: Οι άκαμπτες, ενιαίες εντολές για την υιοθέτηση της AI πιθανότατα θα αποτύχουν και θα αυξήσουν το στρες. Μια πιο αποτελεσματική προσέγγιση είναι η στοχευμένη πολιτική που λαμβάνει υπόψη το ανθρώπινο στοιχείο -πώς αλληλεπιδρούν οι εργαζόμενοι, τι φοβούνται και τι χρειάζονται για να νιώσουν υποστήριξη.

^{Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο Psychology Today.}