Γιατί οι ιδιαίτερα έξυπνοι και ευαίσθητοι άνθρωποι μένουν σε τοξικές σχέσεις

Υπάρχει ένα στερεότυπο που επιμένει πεισματικά. Ότι όσοι μένουν σε τοξικές ή καταχρηστικές σχέσεις είναι αδύναμοι, εξαρτημένοι ή «δεν βλέπουν τι τους γίνεται». Στην πραγματικότητα, η εικόνα αυτή απέχει πολύ από την αλήθεια. Αφορμή για το παρόν άρθρο στάθηκε κείμενο που διαβάσαμε στο Psychology Today, το οποίο φωτίζει μια λιγότερο συζητημένη πλευρά των τοξικών δεσμών: το γεγονός ότι συχνά κρατούν παγιδευμένους ανθρώπους ιδιαίτερα ευφυείς, ικανούς, λειτουργικούς και βαθιά ενσυναισθητικούς.

Άνθρωποι που καταλαβαίνουν τι συμβαίνει. Που μπορούν να το αναλύσουν. Που το βλέπουν καθαρά. Κι όμως, δυσκολεύονται να φύγουν.

Όταν η ευφυΐα και η ευαισθησία γίνονται ευαλωτότητα

Ο όρος «χαρισματικός» ή «ιδιαίτερα ευαίσθητος» δεν αναφέρεται εδώ σε τίτλους σπουδών ή υψηλό IQ. Αναφέρεται στον τρόπο που κάποιος είναι φτιαγμένος. Άνθρωποι που επεξεργάζονται την εμπειρία με μεγαλύτερο βάθος, ταχύτητα και πολυπλοκότητα. Που αντιλαμβάνονται μοτίβα, συνδέσεις και συναισθηματικές αποχρώσεις που άλλοι δεν βλέπουν. Που διαθέτουν έντονη συναισθηματική νοημοσύνη και υψηλή ικανότητα κατανόησης του άλλου.

Αυτά τα χαρακτηριστικά επιτρέπουν βαθιά σύνδεση, αλλά ταυτόχρονα αυξάνουν τον κίνδυνο να εγκλωβιστεί κανείς σε σχέσεις που λειτουργούν εις βάρος του.

Η γονεοποίηση που μαθαίνεται νωρίς

Πολλοί ιδιαίτερα ευαίσθητοι και ευφυείς ενήλικες μεγάλωσαν σε οικογένειες όπου ανέλαβαν ρόλους που δεν τους αναλογούσαν. Φρόντισαν γονείς, στήριξαν συναισθηματικά το οικογενειακό σύστημα, έγιναν μεσολαβητές, ρυθμιστές έντασης, απορροφητές άγχους. Έμαθαν από νωρίς ότι η αξία τους συνδέεται με το να κρατούν τους άλλους όρθιους.

Όταν αυτός ο ρόλος γίνεται ταυτότητα, η φροντίδα του άλλου μοιάζει αυτονόητη και η προσωπική δυσφορία υποβαθμίζεται. Ακόμη και μέσα σε μια δυσλειτουργική σχέση, ο πόνος συχνά δεν αναγνωρίζεται ως επαρκής λόγος αποχώρησης. Έχει ήδη κανονικοποιηθεί.

Όταν η ανάλυση αντικαθιστά το ένστικτο

Αντί να ακούσουν το εσωτερικό καμπανάκι που λέει «φεύγω», πολλοί περνούν ατελείωτο χρόνο αναλύοντας. Διαβάζουν, ερευνούν, κατανοούν το τραύμα του άλλου, την παιδική του ιστορία, τους φόβους και τις ανασφάλειες που τροφοδοτούν τη βλαπτική συμπεριφορά.

Η κατανόηση, όμως, δεν ισοδυναμεί με δικαιολόγηση. Και η διαρκής ανάλυση μπορεί να γίνει ένας τρόπος να παρακαμφθεί ο θυμός, η θλίψη και η ανάγκη για όρια. Να εξηγηθεί κάτι που δεν χρειάζεται εξήγηση.

Παράλληλα, η ικανότητα να βλέπεις πολλές οπτικές οδηγεί συχνά στην αμφισβήτηση του ίδιου σου του βιώματος. Μήπως είμαι υπερβολικός. Μήπως περιμένω πολλά. Μήπως φταίω κι εγώ. Έτσι, η διαύγεια στρέφεται εναντίον του εαυτού.

Η άρνηση της «ήττας»

Άνθρωποι με υψηλές αξίες επενδύουν βαθιά στη συνέπεια, την αφοσίωση και την επιμονή. Και συχνά, στη ζωή τους, αυτή η επιμονή έχει αποδώσει. Έχουν καταφέρει πράγματα που άλλοι δεν μπόρεσαν. Αυτό κάνει ακόμη πιο δύσκολη την αποδοχή ότι υπάρχει κάτι που δεν μπορούν να διορθώσουν.

Όμως η αποχώρηση από μια τοξική σχέση δεν είναι αποτυχία. Για πολλούς, είναι η πρώτη φορά που επιλέγουν τον εαυτό τους αντί για έναν ρόλο που έμαθαν να υπηρετούν.

Η βαθιά ενσυναίσθηση και το βάρος της ενοχής

Η έντονη ενσυναίσθηση σημαίνει ότι ο πόνος του άλλου βιώνεται σχεδόν σωματικά. Όταν ο άλλος καταρρέει, απειλεί ή δηλώνει ανήμπορος χωρίς εσένα, η αποστασιοποίηση μοιάζει απάνθρωπη. Ακόμη κι όταν η λογική γνωρίζει ότι πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο, τα συναισθήματα ενοχής και ντροπής επιμένουν.

Η πείνα για ουσιαστική σύνδεση

Πολλοί ευαίσθητοι άνθρωποι μεγάλωσαν νιώθοντας διαφορετικοί. Ότι η έντασή τους ήταν «πολλή». Ότι η ευαισθησία τους κουραστική. Όταν εμφανίζεται κάποιος που φαίνεται να τους βλέπει, να τους καθρεφτίζει, να αναγνωρίζει αυτό που πάντα ένιωθαν αόρατο, δημιουργείται ισχυρός δεσμός.

Το πρόβλημα είναι ότι άτομα που δημιουργούν τοξικές δυναμικές συχνά είναι εξαιρετικά ικανά στο να προσφέρουν αυτή την ψευδαίσθηση σύνδεσης στην αρχή. Όταν η πραγματικότητα αποκαλύπτεται, ο δεσμός έχει ήδη δημιουργηθεί και η ανάμνηση του «σε είδα» κρατά τον άλλον δεμένο.

Κάτω από όλα αυτά, συχνά κρύβεται μια βαθιά πεποίθηση: ότι αυτό είναι το μόνο που αξίζεις.

Συμπερασματικά

Η απελευθέρωση από έναν τοξικό δεσμό σπάνια είναι απλή απόφαση. Απαιτεί επανεκπαίδευση. Να μάθεις ότι το ότι μπορείς να βοηθήσεις δεν σημαίνει ότι πρέπει. Ότι η ενσυναίσθηση δεν είναι υποχρέωση αυτοθυσίας. Ότι το να βάλεις τον εαυτό σου πρώτο δεν σε κάνει εγωιστή.

Το ίδιο βάθος που σε κράτησε πιστό σε κάποιον που δεν μπορούσε να σε κρατήσει, μπορεί να γίνει το εργαλείο για να χτίσεις σχέσεις που αντέχουν. Όχι από ανάγκη, αλλά από αμοιβαιότητα.