Πώς η μόνιμη αίσθηση θυματοποίησης μπορεί να συνδέεται με τον ναρκισσισμό

Όλες έχουμε υπάρξει κάποια στιγμή θύματα. Μας έχουν αδικήσει, μας έχουν πληγώσει, μας έχουν κάνει να νιώσουμε μικρές και αδύναμες. Αυτό είναι ανθρώπινο. Υπάρχει όμως μια διαφορά ανάμεσα στο να έχεις βιώσει μια αδικία και στο να χτίζεις σταδιακά ολόκληρη την ταυτότητά σου γύρω από αυτή.

Και ακριβώς εκεί εστιάζει μια νέα μελέτη που διαβάσαμε στο Psychology Today, η οποία προσπαθεί να καταλάβει τι συμβαίνει όταν η αίσθηση «είμαι πάντα το θύμα» παγιώνεται ως τρόπος ύπαρξης και σχέσης με τους άλλους.

Τι λένε τα γένια για τους άνδρες (και γιατί εμάς τις γυναίκες μάς αφορά)

Η ψυχολογία λέει ότι οι άνθρωποι που τραβούν το καρότσι στην άκρη του διαδρόμου έχουν 7 στοιχεία

Η «τάση για διαπροσωπική θυματοποίηση»

Οι ερευνητές μελέτησαν αυτό που ονομάζεται Τάση για Διαπροσωπική Θυματοποίηση. Πρόκειται για ένα μοτίβο προσωπικότητας με τέσσερα βασικά στοιχεία:

• η έντονη ανάγκη να αναγνωρίζουν οι άλλοι τον πόνο σου
• η ηθική ανωτερότητα, δηλαδή «εγώ είμαι καλή, οι άλλοι είναι κακοί»
• η μειωμένη ενσυναίσθηση για τον πόνο των άλλων
• η συνεχής ανακύκλωση παλιών αδικιών στο μυαλό

Όταν αυτά συνδυάζονται, δημιουργείται μια σταθερή ταυτότητα θύματος. Και τότε η λέξη «θύμα» παύει να περιγράφει μια εμπειρία και αρχίζει να περιγράφει έναν ρόλο.

Όταν το «είμαι θύμα» γίνεται δημόσια ταυτότητα

Η έρευνα εξέτασε και κάτι ακόμη: το λεγόμενο «σήμα θυματοποίησης», δηλαδή τη δημόσια έκφραση και προβολή του ρόλου του θύματος. Αυτό μπορεί πράγματι να φέρει υποστήριξη, συμπόνια, προσοχή, ακόμη και πρακτικά οφέλη.

Ταυτόχρονα όμως, μπορεί να δημιουργήσει και αντιδράσεις, απομάκρυνση ή σύγκρουση. Και εδώ μπαίνει στο κάδρο ο ναρκισσισμός.

Δύο μορφές ναρκισσισμού

Οι ερευνητές ξεχώρισαν δύο τύπους ναρκισσισμού.

Ο μεγαλοπρεπής ναρκισσισμός αφορά άτομα που φαίνονται γεμάτα αυτοπεποίθηση, γοητεία και ανάγκη για κύρος.

Ο ευάλωτος ναρκισσισμός αφορά άτομα υπερευαίσθητα, που νιώθουν εύκολα πληγωμένα, παραγνωρισμένα και συχνά θεωρούν ότι δεν αναγνωρίζεται η αξία τους.

Και οι δύο τύποι μοιράζονται κάποια κοινά στοιχεία, όπως το αίσθημα δικαιώματος και τη δυσκολία στην ενσυναίσθηση. Όμως η έρευνα έδειξε ότι η χρόνια ταυτότητα θύματος συνδέεται πολύ περισσότερο με τον ευάλωτο ναρκισσισμό.

Εδώ τα πράγματα γίνονται πιο λεπτά. Γιατί πίσω από αυτή την ευαλωτότητα συχνά υπάρχουν αληθινά τραύματα, παραμέληση ή παλιές πληγές. Δεν μιλάμε για «ψεύτικο» πόνο, αλλά για έναν πόνο που μετατρέπεται σε μόνιμο φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύεται ο κόσμος.

Ο φαύλος κύκλος

Οι ερευνητές βρήκαν ότι τα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά δεν οδηγούν κατευθείαν σε δημόσιες δηλώσεις θυματοποίησης. Πρώτα δημιουργείται εσωτερικά μια σταθερή αίσθηση «είμαι αυτός που αδικείται» και μετά αυτή η ταυτότητα προβάλλεται προς τα έξω.

Ιδιαίτερο ρόλο παίζει και ο νευρωτισμός, δηλαδή η συναισθηματική αστάθεια και το άγχος. Όσο πιο έντονα είναι αυτά τα στοιχεία, τόσο πιο εύκολα παγιώνεται η ταυτότητα του θύματος.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η στάση συχνά απομακρύνει τους άλλους. Το άτομο νιώθει ότι δεν αναγνωρίζεται και δεν μετράει για κανέναν, οπότε προβάλλει ακόμη πιο έντονα τον πόνο του. Οι άλλοι κουράζονται ή αποσύρονται, κι αυτό επιβεβαιώνει το αρχικό αφήγημα: «βλέπεις; πάντα μόνη, πάντα αδικημένη».

Τι σημαίνει αυτό για την ψυχοθεραπεία και τις σχέσεις

Οι ίδιοι οι ερευνητές τονίζουν ότι αυτά τα ευρήματα δεν πρέπει ποτέ να χρησιμοποιούνται για να αμφισβητήσουν πραγματικά θύματα τραύματος ή κακοποίησης. Η θυματοποίηση ως εμπειρία είναι απολύτως υπαρκτή και συχνά βαθιά τραυματική.

Όμως όταν η ταυτότητα οργανώνεται γύρω από το «είμαι θύμα», ειδικά σε συνδυασμό με αίσθημα δικαιώματος και χαμηλή ενσυναίσθηση, τότε μπορεί άθελά της να αναπαράγει δυσλειτουργικές σχέσεις.

Στις σχέσεις, συχνά βλέπουμε ανθρώπους που συσπειρώνονται γύρω από κοινές αφηγήσεις πόνου. Αυτό από τη μία προσφέρει αίσθηση κατανόησης, από την άλλη όμως μπορεί να παγιώσει ρόλους όπου ο ένας πληγώνει και ο άλλος ανέχεται, χωρίς κανείς να βλέπει καθαρά τη δική του συμβολή στον κύκλο.

Η έξοδος δεν είναι η ντροπή ούτε η κατηγορία. Είναι η επίγνωση. Το να μπορέσει κάποια να δει πότε μια πραγματική πληγή έχει μετατραπεί σε μόνιμη ταυτότητα, και πώς αυτή επηρεάζει τις σχέσεις της.

Ο πόνος αξίζει αναγνώριση. Αλλά η ζωή δεν μπορεί να χτιστεί μόνο γύρω από αυτόν. Η θεραπεία αρχίζει όταν, με ασφάλεια και υποστήριξη, μπορούμε να δούμε όχι μόνο τι μας έκαναν οι άλλοι, αλλά και πώς εμείς συνεχίζουμε -άθελά μας- να παίζουμε τον ίδιο ρόλο ξανά και ξανά.