Η ψυχολογία λέει ότι αν δεν καθαρίζεις το σπίτι σου, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είσαι τεμπέλα

Ωστόσο, οι ψυχολόγοι που μελετούν την ακαταστασία και τις δυσκολίες στην οργάνωση εξηγούν ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Για πολλούς ανθρώπους, η δυσκολία να διατηρήσουν το σπίτι τους καθαρό σχετίζεται με αυτό που ονομάζεται εκτελεστική λειτουργία (executive function): το σύνολο των νοητικών δεξιοτήτων που σε βοηθούν να οργανώνεις, να θέτεις προτεραιότητες, να συγκεντρώνεσαι και να ολοκληρώνεις μια εργασία.

Όταν αυτές οι δεξιότητες επιβαρύνονται από το στρες, την εξάντληση ή καταστάσεις όπως η ΔΕΠΥ (ADHD), ακόμη και οι πιο απλές δουλειές του σπιτιού μπορεί να μοιάζουν βουνό. Έτσι, η ακαταστασία δεν είναι πάντα ένδειξη κακού χαρακτήρα, αλλά μπορεί να αποτελεί σύμπτωμα μιας βαθύτερης δυσκολίας. Αυτή η οπτική δεν αναιρεί την προσωπική ευθύνη, αλλά αντικαθιστά την ενοχή με κατανόηση και βοηθά να αντιμετωπίσεις το πρόβλημα με περισσότερη συμπόνια προς τον εαυτό σου.

Τι είναι η εκτελεστική λειτουργία και γιατί επηρεάζει το νοικοκυριό

Η εκτελεστική λειτουργία είναι, ουσιαστικά, το «κέντρο διαχείρισης» του εγκεφάλου σου. Είναι η νοητική διαδικασία που σε βοηθά να αποφασίζεις τι πρέπει να κάνεις πρώτα, να παραμένεις συγκεντρωμένος μέχρι να ολοκληρώσεις μια εργασία και να θυμάσαι τι απομένει να γίνει.

Η καθαριότητα του σπιτιού απαιτεί όλες αυτές τις δεξιότητες ταυτόχρονα: να αποφασίσεις από πού θα ξεκινήσεις, να συνεχίσεις χωρίς να αποσπάται η προσοχή σου και να οργανώσεις όλες τις δουλειές που πρέπει να γίνουν.

Όταν η εκτελεστική λειτουργία δεν λειτουργεί αποτελεσματικά, ακόμη και κάτι τόσο απλό όσο το να πλύνεις τα πιάτα ή να μαζέψεις τα ρούχα μπορεί να γίνει πραγματικά δύσκολο να ξεκινήσει ή να ολοκληρωθεί.

Η σύνδεση ανάμεσα στη ΔΕΠΥ και την ακαταστασία

Έρευνες έχουν δείξει μια σταθερή σύνδεση ανάμεσα στη ΔΕΠΥ και τη χρόνια ακαταστασία. Τα άτομα με ΔΕΠΥ συχνά δυσκολεύονται στη μνήμη εργασίας, στον έλεγχο των παρορμήσεων και στην οργάνωση, παράγοντες που επηρεάζουν άμεσα το πόσο εύκολα συσσωρεύεται η ακαταστασία μέσα στο σπίτι.

Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders, η ένταση των συμπτωμάτων της διαταραχής συσσώρευσης αντικειμένων συνδεόταν έντονα με τα συμπτώματα ΔΕΠΥ που ανέφεραν οι συμμετέχοντες. Όσοι πληρούσαν τα διαγνωστικά κριτήρια για διαταραχή συσσώρευσης παρουσίαζαν σημαντικά περισσότερα συμπτώματα ΔΕΠΥ σε σύγκριση με άτομα χωρίς τη διαταραχή.

Γιατί η ακαταστασία δεν σημαίνει πάντα πρόβλημα προσοχής

Η ίδια μελέτη αποκάλυψε και κάτι ακόμη ενδιαφέρον. Παρότι πολλοί άνθρωποι με διαταραχή συσσώρευσης δηλώνουν ότι δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν όταν προσπαθούν να τακτοποιήσουν το σπίτι τους, οι επιδόσεις τους σε τυποποιημένα τεστ προσοχής ήταν σε μεγάλο βαθμό φυσιολογικές.

Οι ερευνητές δοκίμασαν μάλιστα τους συμμετέχοντες μέσα σε έναν χώρο που είχε διαμορφωθεί ώστε να θυμίζει ένα ακατάστατο σπίτι και διαπίστωσαν ότι το περιβάλλον αυτό δεν επηρέαζε ουσιαστικά την απόδοσή τους στα τεστ προσοχής.

Το εύρημα αυτό δείχνει ότι η δυσκολία στην τακτοποίηση ίσως σχετίζεται περισσότερο με τη συναισθηματική υπερφόρτωση, την έλλειψη κινήτρου ή την ανία, παρά με ένα πραγματικό έλλειμμα προσοχής.

Γιατί δεν πρέπει να κρίνεις κάποιον από το σπίτι του

Ένα τακτοποιημένο σπίτι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος είναι πιο πειθαρχημένος, όπως και ένα ακατάστατο σπίτι δεν σημαίνει ότι είναι τεμπέλης ή αδιάφορος.

Αν δυσκολεύεσαι επίμονα να οργανώσεις τον χώρο σου, παρότι πραγματικά το θέλεις, αυτό μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι χρειάζεσαι περισσότερη υποστήριξη. Αυτή μπορεί να αφορά τη διαχείριση του στρες, την αντιμετώπιση μιας υποκείμενης κατάστασης ή απλώς πρακτικές στρατηγικές που χωρίζουν τις δουλειές σε μικρότερα, πιο διαχειρίσιμα βήματα.

Τι σημαίνει αυτό για σένα αν δυσκολεύεσαι με την ακαταστασία

Αν έχεις νιώσει ποτέ ντροπή για την κατάσταση του σπιτιού σου, ενώ πραγματικά ήθελες να είναι καθαρό και οργανωμένο, αυτή η οπτική μπορεί να σε βοηθήσει να δεις τα πράγματα διαφορετικά.

Το πραγματικό εμπόδιο συχνά δεν είναι η έλλειψη διάθεσης, αλλά οι νοητικές δεξιότητες που απαιτούνται για να σχεδιάσεις, να ξεκινήσεις και να ολοκληρώσεις μια εργασία. Αυτές οι δεξιότητες μπορούν να επηρεαστούν από τη ΔΕΠΥ, το χρόνιο στρες ή την ψυχική εξάντληση.

Το να αναγνωρίσεις ότι η ακαταστασία μπορεί να είναι σύμπτωμα και όχι χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς σου δεν δικαιολογεί το χάος. Σου δίνει όμως τη δυνατότητα να αναζητήσεις πιο αποτελεσματικές λύσεις, όπως να χωρίζεις τις δουλειές σε μικρά βήματα, να μειώνεις την «κούραση των αποφάσεων» γύρω από την καθαριότητα ή να ζητήσεις βοήθεια για όποια δυσκολία κάνει μια τόσο συνηθισμένη καθημερινή υποχρέωση να μοιάζει πολύ πιο δύσκολη από όσο είναι στην πραγματικότητα.