Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου: Τι διαβάζουν σήμερα οι γυναίκες και πώς αλλάζει ο χώρος του βιβλίου

Η Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου -23 Απριλίου- είναι πάντα μια καλή αφορμή να επιστρέψουμε σε όσα μας κάνουν να αγαπάμε το διάβασμα, αλλά και να δούμε πώς αλλάζει ο κόσμος του βιβλίου σήμερα. Σε μια εποχή όπου οι αναγνωστικές συνήθειες μεταβάλλονται, η γυναίκα αναγνώστρια φαίνεται να βρίσκεται στο επίκεντρο, διαμορφώνοντας τάσεις, επιλογές και νέες αφηγήσεις.

Με αυτή την αφορμή, μιλήσαμε με τέσσερις ανθρώπους από τον χώρο των εκδόσεων για να καταγράψουμε το τοπίο όπως διαμορφώνεται σήμερα.

Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου: 5 λόγοι που τα παιδικά βιβλία είναι σημαντικά για τους ενήλικες

Χρήστος Γιαννακόπουλος, Commercial Director Entertainment, Public

Ποιο είναι το προφίλ της σύγχρονης γυναίκας αναγνώστριας ηλικίας 30-40 ετών;

Από τα στοιχεία που συλλέγουμε καθημερινά μέσα από τα καταστήματά μας αλλά και από τις ευρύτερες αναγνωστικές τάσεις που παρακολουθούμε ως Public, η γυναίκα αναγνώστρια 30-40 ετών αποτελεί αναμφίβολα μία από τις πιο ενεργές και δυναμικές ομάδες αναγνωστών τόσο ως προς τη συχνότητα όσο και ως προς τον αριθμό βιβλίων που διαβάζει ετησίως. Δεν περιορίζεται μόνο στην ανάγνωση, αλλά συμμετέχει ενεργά στη συζήτηση γύρω από το βιβλίο, μέσα από τα social media και τις λέσχες ανάγνωσης, αντιμετωπίζοντας το βιβλίο ως όχημα κοινωνικοποίησης αλλά και ως συνοδοιπόρο στην προσωπική της εξέλιξη.

Ταυτόχρονα, σε πολλές περιπτώσεις βρίσκεται και σε μια φάση ζωής όπου συνδυάζει τον ρόλο της αναγνώστριας με εκείνον της μητέρας. Αναζητά βιβλία που δεν απευθύνονται μόνο στην ίδια όπως τίτλους ψυχολογίας ή διαπαιδαγώγησης, αλλά και παιδικά βιβλία μέσα από τα οποία θα μπορέσει να καλλιεργήσει τη σχέση των παιδιών της με την ανάγνωση. Με αυτόν τον τρόπο, δεν είναι απλώς αναγνώστρια, αλλά λειτουργεί και ως «γέφυρα» προς τους αναγνώστες του αύριο, μυώντας τα παιδιά στον κόσμο του βιβλίου από μικρή ηλικία.

Ακόμα και όταν ο διαθέσιμος χρόνος είναι περιορισμένος όπως συχνά συμβαίνει σε αυτή τη φάση ζωής, βρίσκει τρόπους να διαβάζει, στα μέσα μαζικής μεταφοράς, στις διακοπές, πριν τον ύπνο ή μέσα από εναλλακτικά formats όπως τα audiobooks.

Σε έναν κόσμο γεμάτο scroll, οι βιβλιοθήκες γίνονται ξανά cool - Η Gen Z επιστρέφει στα βιβλία

Τι είδους βιβλία προτιμούν περισσότερο σήμερα οι αναγνώστριες;

Αυτό που παρατηρούμε στα Public είναι ότι κυριαρχεί η σύγχρονη λογοτεχνία, με ιδιαίτερη έλξη στις λίστες bestsellers, αλλά και ορισμένες εκδοχές της κλασικής λογοτεχνίας κυρίως εκείνες που «επανανακαλύπτονται» μέσα από πλατφόρμες όπως το TikTok και το Instagram, όπως τα Ανεμοδαρμένα Ύψη της Μπροντέ ή οι Λευκές Νύχτες του Ντοστογιέφσκι.

Ένας εξίσου ισχυρός καταλύτης που δεν πρέπει να υποτιμάμε είναι η μεγάλη οθόνη: Όταν ένα αγαπημένο βιβλίο γίνεται ταινία ή σειρά, η ζήτηση εκτοξεύεται είτε πρόκειται για κλασικούς τίτλους που επανέρχονται δυναμικά στο προσκήνιο, είτε για νεότερα βιβλία που αποκτούν ξαφνικά πολύ μεγαλύτερο κοινό. Το βλέπουμε άμεσα στα ράφια μας.

Παράλληλα, υπάρχει ισχυρή ζήτηση για βιβλία ψυχολογίας και αυτοβελτίωσης, αστυνομικά και thrillers, αλλά και για τα πιο σύγχρονα είδη που έρχονται κυρίως μέσα από τις ψηφιακές κοινότητες, όπως το romance και το romantasy. Σε αυτό το φάσμα επιλογών εντάσσονται όλο και πιο συχνά και βιβλία που σχετίζονται με τη γονεϊκότητα και τη διαπαιδαγώγηση, καθώς και παιδικά βιβλία που επιλέγονται με την ίδια φροντίδα και κριτήριο, στο πλαίσιο του διπλού ρόλου της γυναίκας ως αναγνώστριας και μητέρας.

Η πρόταση ενός φίλου παραμένει από τους πιο αποτελεσματικούς «αλγόριθμους» επιλογής βιβλίου. Και σε αυτό το πλαίσιο, δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε τον ρόλο της ομάδας βιβλίου των Public: Οι προτάσεις και η καθημερινή συζήτηση που αναπτύσσεται ανάμεσα στους ανθρώπους μας και τους αναγνώστες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της διαδικασίας. Η ανθρώπινη επαφή, η γνώμη κάποιου που αγαπά τα βιβλία και σε γνωρίζει ως αναγνώστη παραμένει καταλυτική, όσο κι αν εξελίσσονται τα υπόλοιπα κανάλια επιρροής.

Τενεσί Ουίλιαμς: Το άγνωστο έργο που ανακαλύφθηκε και όσα δεν ήξερες για τον σκοτεινό ρομαντισμό του

Πόσο έχουν επηρεάσει τα social media τον τρόπο που επιλέγουμε βιβλία;

Η επιρροή των social media είναι πλέον δομική και όχι παροδική και αυτό το βλέπουμε άμεσα στα Public, από τη ζήτηση που δημιουργείται σχεδόν από τη μία μέρα στην άλλη για συγκεκριμένους τίτλους που «ανέβηκαν» σε κάποια πλατφόρμα. Στο ίδιο πλαίσιο λειτουργεί και η σχέση βιβλίου και κινηματογράφου: Όταν ένας αγαπημένος τίτλος γίνεται ταινία ή σειρά, τα social media ενισχύουν εκθετικά αυτή την επιρροή δημιουργώντας ένα κύμα ενδιαφέροντος που αναδύει παλιότερους τίτλους ή εκτοξεύει νέους.

Τα δύο αυτά φαινόμενα τροφοδοτούν το ένα το άλλο και μαζί διαμορφώνουν σήμερα σε μεγάλο βαθμό τις αναγνωστικές επιλογές. Και αυτό δεν επηρεάζει μόνο τον αναγνώστη: Έχει αλλάξει εκδοτικά προγράμματα, τον τρόπο που στήνουμε τους πάγκους μας στα καταστήματα, ακόμα και τον τρόπο που επικοινωνούμε τις προτάσεις μας.

Κλειώ Ζαχαριάδη, Marketing Director στις Εκδόσεις Πατάκη

Η Κλειώ Ζαχαριάδη αναφέρει για τη σύγχρονη γυναίκα αναγνώστρια 30-40 ετών ότι είναι κατά πάσα πιθανότητα εξαιρετικά πολυάσχολη, μια σύγχρονη «Μαίρη Παναγιωταρά»: Εργαζόμενη, πιθανόν μητέρα, υπεύθυνη παράλληλα κατά κύριο λόγο για το νοικοκυριό του σπιτιού, με περιορισμένο ελεύθερο χρόνο αλλά έντονη ανάγκη να είναι ο πολύτιμος αυτός χρόνος ποιοτικός. Η ανάγνωση για εκείνη δεν είναι απλώς συνήθεια ή χόμπι, είναι ένας τρόπος αποσυμπίεσης και επανασύνδεσης με τον εαυτό της και τον κόσμο.

Σύμφωνα με τις τάσεις που καταγράφονται και σε έρευνες αναγνωσιμότητας (όπως για παράδειγμα του ΟΣΔΕΛ) και επιβεβαιώνουμε κι εμείς μέσω των πωλήσεων του βιβλιοπωλείου Πατάκη, οι γυναίκες διαβάζουν σταθερά περισσότερο από τους άνδρες, αν και ο χρόνος ανάγνωσης έχει γίνει πιο κατακερματισμένος σε σχέση με το παρελθόν. Οι γυναίκες διαβάζουν συχνά «σε δόσεις» (για παράδειγμα πριν τον ύπνο, στις μετακινήσεις τους με τα μέσα μαζικής μεταφοράς, κατά τις διακοπές και τα Σαββατοκύριακα), ενώ είναι πιο προσεκτικές στις επιλογές τους.

Σε σχέση με το παρελθόν θεωρώ ότι: Ο χρόνος ανάγνωσης έχει κάπως μειωθεί, αλλά όχι το ενδιαφέρον, η επιλογή βιβλίων γίνεται πιο συχνά με βάση προτάσεις από κοινότητες ή social media και η αγορά βιβλίων μέσω e-shop εκδοτικών οίκων και βιβλιοπωλείων ανεβαίνει.

Τι είδους βιβλία προτιμούν σήμερα οι αναγνώστες (και ειδικά οι γυναίκες);

Οι σύγχρονες αναγνωστικές τάσεις δείχνουν σαφή προτίμηση των αναγνωστριών στη:

• Σύγχρονη λογοτεχνία, καταρχήν ελληνική και στη συνέχεια μεταφρασμένη (ιδιαίτερα σε μυθιστορήματα με έντονα συναισθηματικά και κοινωνικά στοιχεία).

• Iστορικά μυθιστορήματα.

• Romance, Romantasy, Romcom, fantasy.

• Αυτοβελτίωση και ψυχολογία.

• Ψυχολογικά θρίλερ.

• Βιογραφίες διάσημων γυναικών και αφηγήσεις βασισμένες σε αληθινά γεγονότα.

Για τις γυναίκες αναγνώστριες συγκεκριμένα υπάρχει: Μεγάλη ανταπόκριση σε βιβλία που αγγίζουν ζητήματα ταυτότητας, σχέσεων, μητρότητας, burnout και αυτοφροντίδας. Ακόμη, υπάρχει ενδιαφέρον για δυναμικούς γυναικείους χαρακτήρες και ιστορίες ενδυνάμωσης. Οι επιλογές αυτές συνδέονται άμεσα με τον σύγχρονο τρόπο ζωής: Ένταση, πολλαπλοί ρόλοι και ανάγκη για κατανόηση, ταύτιση ή «απόδραση».

Πόσο έχουν επηρεάσει τα social media την επιλογή βιβλίων;

Δεν πρόκειται μόνο για επιφανειακή τάση. Τα social media έχουν αλλάξει τον τρόπο που ενημερωνόμαστε και ανακαλύπτουμε τα βιβλία. Πλατφόρμες όπως το Facebook (για τις μεγαλύτερες σε ηλικία αναγνώστριες) και το BookTok στο Tiktok και το Instagram (για τις νεαρότερες ηλικίες αναγνωστριών):

Αναδεικνύουν τίτλους παράλληλα με τα παραδοσιακά κανάλια, όπως βιβλιοκριτικές στις εφημερίδες και στα βιβλιοφιλικά sites. Πολλές φορές μάλιστα οι κριτικές αυτές αναρτώνται στα social media από τους εκδοτικούς οίκους, συνδυάζοντας έτσι τα νέα με τα παραδοσιακά μέσα.

Έτσι, ενισχύουν τη «συλλογική» εμπειρία ανάγνωσης, καθώς υπάρχει πλέον μεγάλη αλληλεπίδραση των αναγνωστών, τόσο με τους συγγραφείς, όσο και με τους εκδοτικούς οίκους και τα βιβλιοπωλεία και ενίοτε συνεισφέρουν στο να γίνουν viral κάποια βιβλία μέσω αναρτήσεων από creators/ ambassadors, bloggers, βιβλιοφιλικές ομάδες, επίσημες σελίδες συγγραφέω, εκδοτικών οίκων και βιβλιοπωλείων. Ωστόσο, έχει διατυπωθεί και η άποψη πως το αδιάκοπο σκρολάρισμα αποσπά χρόνο από την ανάγνωση των βιβλίων.

Αμέρισσα Μπάστα, Communications Manager, Διόπτρα

Η Αμέρισσα Μπάστα περιγράφει τη σύγχρονη γυναίκα αναγνώστρια ηλικίας 30-40 ετών να αναζητά περισσότερα από μια απλή ανάγνωση, καθώς επιδιώκει να ανακαλύπτει τον εαυτό της μέσα σε ένα βιβλίο ή από ένα βιβλίο. Και όπως λέει: «Οι ζωές μας πλέον είναι πολύ απαιτητικές και ο χρόνος που διαθέτουμε συγκεκριμένος. Αυτό οδηγεί σε αναγνώσεις πιο ουσιαστικές και επιλεκτικές, δεν μειώνει απαραίτητα τον χρόνο που αφιερώνουμε αλλά αυξάνει σημαντικά τις προσδοκίες που έχουμε από ένα βιβλίο και την εμπειρία που η ανάγνωσή του μας προσφέρει».

Όσον αφορά τις προτιμήσεις των αναγνωστών αναφέρει: «Οι αναγνώστες και ιδιαίτερα οι γυναίκες, φαίνονται να στρέφονται σε βιβλία που τους προσφέρουν είτε συναισθηματική κάθαρση και δυνατότητα να βιώσουν ξεχωριστές εμπειρίες μέσω των ηρώων και των ηρωίδων, είτε προσωπική ενδυνάμωση. Από τη σύγχρονη λογοτεχνία μέχρι την αυτοβελτίωση, το γρήγορα ανερχόμενο fantasy book και το romance, υπάρχει μια κοινή ανάγκη: Να νιώσουν, να καταλάβουν και να εξελιχθούν. Αγαπημένα βιβλία, επίσης, είναι όσα σχετίζονται με διακεκριμένες προσωπικότητες από τον χώρο της τέχνης, του αθλητισμού ή της επιστήμης, καθώς οι αναγνώστριες ζητούν έμπνευση από role models».

Όσον αφορά την επιρροή των social media στην επιλογή βιβλίων πιστεύει ότι πλατφόρμες, όπως το Book Tok και το Instagram έχουν δημιουργήσει νέες αναγνωστικές τάσεις και «bestsellers». Τα social media άλλαξαν ριζικά τον τρόπο που ανακαλύπτουμε νέα βιβλία αλλά και τον τρόπο που μοιραζόμαστε εμπειρίες. Το BookTok το Bookstagram και το YouTube έδωσαν φωνή σε αναγνώστες και αναγνώστριες που δεν ανήκαν σε «παραδοσιακούς» βιβλιοκριτικούς κύκλους και δημιούργησαν κοινότητες με τη δική τους αυθεντική επιρροή.

Υπάρχουν διαφορές στον τρόπο που διαβάζουν οι νεότερες γυναίκες σε σχέση με τις μεγαλύτερες;

Δεν περιορίζονται σε ένα format, κινούνται ανάμεσα σε audiobooks, e-books και έντυπα βιβλία, ανάλογα με τη στιγμή και τη διάθεσή τους. Η συγκέντρωση όλων μας πλέον, ανεξαρτήτως ηλικίας, είναι κατακερματισμένη, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα λιγότερο βάθος στην ανάγνωσή μας· σημαίνει διαφορετική προσέγγιση. Οι μεγαλύτερες γενιές συχνά διατηρούν μια πιο τελετουργική σχέση με το διάβασμα, με επίκεντρο βασικά την αγάπη τους για το έντυπο βιβλίο.

Ποιες είναι οι βασικές τάσεις που διαμορφώνουν το μέλλον της ανάγνωσης;

Ένα ανερχόμενο φαινόμενο είναι η δημιουργία κοινοτήτων γύρω από το βιβλίο, μέσα από τις οποίες η ανάγνωση μετατρέπεται σε αφορμή για σύνδεση, τόσο με εμπνευσμένα κείμενα όσο και με άλλους ανθρώπους που μοιράζονται κοινά ενδιαφέροντα. Συχνά, μάλιστα, σε αυτή τη νέα «παρέα» εντάσσονται και οι ίδιοι οι δημιουργοί του βιβλίου -συγγραφείς, μεταφραστές, εκδοτικοί οίκοι, εικονογράφοι-προσφέροντας μια πιο ολοκληρωμένη εμπειρία κατανόησης και εμβάθυνσης.

Την ίδια στιγμή, η υπερπληθώρα επιλογών εντείνει την ανάγκη για curated προτάσεις. Βλέπουμε μια άνοδο των book clubs που δημιουργούν διεθνώς γνωστές προσωπικότητες, όπως η Dua Lipa, η Reese Witherspoon ή η Florence Welch. Μέσα από τις επιλογές τους συμβάλλουν στη διαμόρφωση αναγνωστικών τάσεων και στη δημιουργία κοινοτήτων γύρω από κοινές αισθητικές και θεματικές αναγνωστικές αναζητήσεις.

Αγγέλα Σωτηρίου, Διευθύντρια του Εκδοτικού Τμήματος των Εκδόσεων Ψυχογιός

Η Αγγέλα Σωτηρίου αναφέρει ότι οι γυναίκες είναι ούτως άλλως η ξεκάθαρη πλειοψηφία στο σύνολο των αναγνωστών, όπως αναφέρει: «Επιλέγουν κυρίως σύγχρονη λογοτεχνία, με ένα προβάδισμα την παρούσα χρονική περίοδο της ξένης έναντι της ελληνικής. Τα μυθιστορήματα με έντονο το στοιχείο του romance, από τα πιο εύπεπτα βιβλία μέχρι και τα πιο upmarket, φαίνεται να τις κερδίζουν περισσότερο.

Εννοείται ότι οι τάσεις αυτές καθορίζονται από τις ανάγκες και τον τρόπο ζωής. Η καθημερινότητα είναι ασθματική και δύσκολη, χρειάζονται από τη μια μεριά κάτι για να ξεφύγουν, να πάρουν ανάσα και από την άλλη κάτι για να βοηθήσει στη διαχείριση των προβλημάτων, να προτείνει λύσεις».

Πόσο έχουν επηρεάσει τα social media τον τρόπο που επιλέγουμε βιβλία;

Τα social media έχουν αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια ο πρώτος παράγοντας διαμόρφωσης τάσεων. Καλώς ή κακώς περνάμε αρκετές ώρες την ημέρα σκρολάροντας. Τόσο οι επαγγελματίες του χώρου όσο και οι ίδιοι οι συγγραφείς το «εκμεταλλεύονται» αυτό, προβάλλοντας τα βιβλία τους στις πλατφόρμες, δημιουργώντας βιβλιοφιλικές κοινότητες, αλληλεπιδρώντας με τους αναγνώστες.
Όποιος κι αν είναι ο τρόπος προσέλκυσης του κοινού στο πολιτιστικό προϊόν που λέγεται βιβλίο είναι ευπρόσδεκτος. Σήμερα είναι τα social media, αύριο με την ταχύτατη εξέλιξη της τεχνολογίας μπορεί να είναι κάτι άλλο.

Υπάρχουν διαφορές στον τρόπο που διαβάζουν οι νεότερες γυναίκες σε σχέση με τις μεγαλύτερες;

Όσο πιο νέες οι γενιές τόσο πιο γρήγορα και όχι σε βάθος βλέπουν γενικά τα πράγματα. Δε νομίζω, όμως, ότι ισχύει αυτό για το βιβλίο. Το βιβλίο το επιλέγεις για σένα, για να το διαβάσεις, να το απολαύσεις, δε σου το επιβάλλει κάποιος με το ζόρι. Άρα θα βυθιστείς στην ιστορία του αν πρόκειται για λογοτεχνία ή θα το αξιοποιήσεις προς όφελός σου αν μιλάμε για βιβλίο γενικών γνώσεων.

Ως προς το format, το e-book και το audiobook έχουν μπει στη ζωή μας, ισχύει, κυρίως στις νεότερες γυναίκες. Αλλά και πάλι δεν έχουν κουνήσει το έντυπο βιβλίο από την πρωτοκαθεδρία του. Η μαγεία του χαρτιού, η μυρωδιά του, το εξώφυλλο με τα χρώματα και τις επεξεργασίες του, το βιβλίο-«στολίδι» στο ράφι, στο τραπέζι, στη βιβλιοθήκη παραμένουν προς το παρόν ακαταμάχητα.

Ποιες είναι οι βασικές τάσεις για το μέλλον της ανάγνωσης;

Δεν ξέρω γιατί τον τελευταίο χρόνο μπήκε τόσο δυναμικά παντού στη ζωή μας το ΑΙ, δημιουργώντας ένα θολό, αδιαμόρφωτο τοπίο από όλες τις απόψεις, είναι τόσο αστάθμητος παράγοντας, που δε γνωρίζω πώς μπορεί να επηρεάσει, να καθορίσει βιβλίο, αναγνώστες και τάσεις. Ίδωμεν.