Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να είναι αξιόπιστη

Οι υποστηρικτές της τεχνητής νοημοσύνης, και ιδιαίτερα όσοι έχουν προσωπικό συμφέρον να προωθήσουν επενδύσεις στον χώρο, μιλούν συχνά για τη δημιουργία προϊόντων AI που «μπορούμε να εμπιστευτούμε». Με αυτόν τον τρόπο, όμως, αποκαλύπτουν μια βαθιά παρανόηση για το τι είναι πραγματικά η εμπιστοσύνη και τι απαιτείται για να θεωρηθεί κάποιος ή κάτι αξιόπιστο.

Για να κατανοήσουμε ουσιαστικά την εμπιστοσύνη, δεν χρειάζεται να κοιτάξουμε προς τη Silicon Valley, αλλά προς πολιτισμικά έργα που άντεξαν στον χρόνο. Ένα από αυτά είναι η «Οδύσσεια» του Ομήρου.

Η «Οδύσσεια» και η εμπιστοσύνη

Η «Οδύσσεια» αφηγείται τον βαθύ πόθο του Οδυσσέα να επιστρέψει στην πατρίδα του. Δέκα χρόνια πολέμησε στην Τροία και άλλα δέκα πάλεψε για να γυρίσει στην Ιθάκη. Όμως, όπως επισήμανε κάποτε ένας δάσκαλός μου, το έπος είναι εξίσου η ιστορία της Πηνελόπης. Εκείνης που δεν έφυγε ποτέ, αλλά βρήκε το ίδιο της το σπίτι αγνώριστο.

Κατά τη θαλασσινή του περιπλάνηση, ο Οδυσσέας αντιμετωπίζει τέρατα, θεούς, τη λήθη και τον θάνατο. Κόντρα σε κάθε πιθανότητα, επιστρέφει τελικά στην Ιθάκη, όπου τον περιμένουν ο σκύλος του, ο πατέρας του, ο γιος του που άφησε βρέφος και λίγοι πιστοί υπηρέτες.

Όμως το σπίτι δεν είναι πια το ίδιο. Ο Τηλέμαχος μεγάλωσε χωρίς πατέρα. Η Πηνελόπη πολιορκείται από μνηστήρες που απαιτούν να παραδεχτεί τον θάνατο του Οδυσσέα και να διαλέξει νέο σύζυγο. Οι νέοι αυτοί δεν σέβονται ούτε τους θεούς ούτε τους νόμους και απειλούν να βυθίσουν την Ιθάκη στην ανομία.

Η Πηνελόπη, όμως, δεν είναι λιγότερο ευφυής από τον άντρα της. Με το τέχνασμα του υφαντού κερδίζει χρόνο, μέχρι οι μνηστήρες απαιτούν τελική απόφαση και σχεδιάζουν τη δολοφονία του Τηλέμαχου.

Η δοκιμασία της εμπιστοσύνης

Όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει και εξοντώνει τους μνηστήρες, πηγαίνει στην Πηνελόπη περιμένοντας αγκαλιά. Εκείνη, όμως, τον κοιτά με καχυποψία. Ο Οδυσσέας εξοργίζεται. Πώς μπορεί να τον αμφισβητεί μετά από είκοσι χρόνια αγώνα;

Η Πηνελόπη, όμως, έχει λόγους. Πώς ξέρει ότι αυτός είναι ο ίδιος άνθρωπος; Τι τον έχει αλλάξει ο χρόνος; Μπορούν απλώς να συνεχίσουν από εκεί που σταμάτησαν;

Τότε στήνει τη δοκιμασία. Ζητά να μετακινηθεί το κρεβάτι τους. Ο Οδυσσέας ξεσπά. Το κρεβάτι είναι φτιαγμένο από έναν ζωντανό ελαιόδεντρο, ριζωμένο στο έδαφος. Δεν μπορεί να μετακινηθεί.

Εκείνη τη στιγμή η Πηνελόπη ξέρει. Όχι μόνο γιατί κανείς άλλος δεν θα γνώριζε αυτό το μυστικό, αλλά γιατί η αντίδρασή του αποκαλύπτει ότι το νόημα του σπιτιού, της αγάπης και της πίστης παραμένει ζωντανό μέσα του. Τότε και μόνο τότε τον εμπιστεύεται.

Μηχανές και εμπιστοσύνη

Αυτό είναι εμπιστοσύνη. Μπορούμε να έχουμε εμπιστοσύνη σε ανθρώπους, όχι σε μηχανές. Μια μηχανή δεν έχει χαρακτήρα, δεν έχει ζωή, δεν έχει ιστορία να μοιραστεί. Μπορεί να μιμείται συναισθήματα, αλλά δεν νοιάζεται αν τα λόγια της πληγώνουν ή παρηγορούν.

Ακόμα κι αν μια μηχανή μπορούσε να πείσει ότι «μοιάζει ανθρώπινη», δεν θα μπορούσε ποτέ να κερδίσει εμπιστοσύνη. Γιατί η εμπιστοσύνη δεν βασίζεται στην ορθότητα των απαντήσεων, αλλά στη δυνατότητα σχέσης.

Ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη επανενώνονται μόνο όταν μοιράζονται τις ιστορίες τους. Οι μηχανές δεν έχουν ιστορίες. Δεν έχουν βίο. Και γι’ αυτό δεν μπορούν να είναι αξιόπιστες.