Η ιαπωνική μέθοδος ανατροφής που μπορεί να διδάξει σε κάθε μπαμπά πώς να μεγαλώσει παιδιά με σεβασμό

Υπάρχουν πολλές διαφορετικές φιλοσοφίες γύρω από την ανατροφή των παιδιών και καμία δεν αποτελεί από μόνη της τη «μαγική συνταγή» για ένα ήρεμο, υπεύθυνο και ευτυχισμένο παιδί. Ωστόσο, ορισμένες παραδοσιακές ιαπωνικές αντιλήψεις για το parenting παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, κυρίως επειδή αντιμετωπίζουν την πειθαρχία όχι ως τιμωρία αλλά ως μια διαδικασία που βοηθά το παιδί να αποκτήσει σταδιακά τις δεξιότητες που χρειάζεται για να γίνει ανεξάρτητο. Αυτή η φιλοσοφία συμπυκνώνεται σε μια ιαπωνική έννοια που δύσκολα αποδίδεται με μία μόνο ελληνική λέξη, το shitsuke.

Το shitsuke μεταφράζεται συνήθως ως «πειθαρχία», όμως η σημασία του είναι πολύ ευρύτερη. Περιγράφει περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνεις στο παιδί, από μικρή ηλικία, να αποκτά σταδιακά σωστή συμπεριφορά, υπευθυνότητα και αυτονομία, ώστε κάποια στιγμή να μπορεί να λειτουργεί χωρίς να χρειάζεται διαρκώς τον γονικό έλεγχο.

Μήπως το «πρόσεχε» κάνει κακό; Τι μπορείς να μάθεις από την ελεύθερη ανατροφή των παιδιών στη Δανία

Αν παρατηρήσει κανείς τα ιαπωνικά ιδεογράμματα (kanji) που σχηματίζουν τη λέξη, η πρόθεση γίνεται αμέσως πιο καθαρή: συνδυάζεται το σύμβολο του «σώματος» με το σύμβολο της «ομορφιάς». Η πειθαρχία, δηλαδή, δεν νοείται ως κάτι που επιβάλλεται αλλά ως μια στάση ζωής που ενσωματώνεται στο σώμα και γίνεται σταδιακά χάρη. Παράλληλα, οι ρίζες της λέξης αποκαλύπτουν την ίδια ιδέα: Στη ραπτική, shitsuke είναι οι χαλαρές, προσωρινές βελονιές που κρατούν το ύφασμα στη θέση του μέχρι να γίνουν οι μόνιμες ραφές ενώ στην αγροτική ζωή, περιγράφει τη διαδικασία φύτευσης των δενδρυλλίων του ρυζιού.

Και οι δύο εικόνες εκφράζουν μια προσωρινή υποστήριξη που προετοιμάζει το παιδί για την τελική του ανεξαρτησία. Πρόκειται για μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση από την έννοια της τιμωρίας. Στην πράξη, το shitsuke σημαίνει ότι ο γονιός διδάσκει τη σωστή συμπεριφορά πριν εμφανιστούν τα προβλήματα, αντί να αντιδρά κατόπιν εορτής. Αντί για ένα απότομο «σταμάτα», η προσέγγιση αυτή καλεί τον γονιό να αναρωτηθεί: «Ποια δεξιότητα λείπει αυτή τη στιγμή από το παιδί και πώς μπορώ να του τη διδάξω;».

Τα πρώτα χρόνια είναι χρόνια σύνδεσης

Στα πρώτα χρόνια της ζωής, τα παιδιά αντιμετωπίζονται με τεράστια ζεστασιά. Μια παραδοσιακή ιαπωνική παροιμία αναφέρει ότι «τα παιδιά είναι θεοί μέχρι τα επτά», αντικατοπτρίζοντας την αθωότητά τους και την παραδοχή ότι δεν είναι ακόμη πλήρως υπεύθυνα για τις πράξεις τους. Η κεντρική έννοια εδώ είναι το amae - μια ασφαλής και στοργική εγγύτητα. Οι φροντιστές κρατούν τα μωρά σωματικά κοντά τους (με σωματική επαφή, συνκοίμηση και άμεση ανταπόκριση στις ανάγκες τους). Η πειθαρχία σε αυτό το στάδιο είναι ελάχιστη και ήπια, καθώς ο στόχος δεν είναι η υπακοή, αλλά η εμπιστοσύνη. Ψυχολόγοι και ειδικοί στην παιδική ανάπτυξη επισημαίνουν ότι η προσέγγιση αυτή ταυτίζεται με την θεωρία της ασφαλούς προσκόλλησης (secure attachment). Ένα παιδί που νιώθει βαθιά ασφαλές είναι πολύ πιο πιθανό να υιοθετήσει τις αξίες των γονιών του αργότερα, σε σχέση με ένα παιδί που καθοδηγείται μέσω του φόβου.

Κι όμως, οι μπαμπάδες νιώθουν περισσότερες ενοχές από τις μαμάδες- δεν το λέμε εμείς αλλά νέα έρευνα

Τα χρόνια της διδασκαλίας: Από τα 5 έως τα 15 έτη

Στη σχολική ηλικία, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στους τρόπους συμπεριφοράς, την υπευθυνότητα, την αυτονομία και τον σεβασμό προς τους άλλους. Εδώ το shitsuke επιτελεί το κύριο έργο του.

• Ανεξαρτησία: Τα παιδιά στην Ιαπωνία αναλαμβάνουν δουλειές του σπιτιού, φροντίζουν τον εαυτό τους, μετακινούνται μόνα τους με τα μέσα μαζικής μεταφοράς από μικρή ηλικία και καθαρίζουν τις σχολικές τους αίθουσες.

• Gaman (υπομονή και αντοχή): Η ικανότητα να διαχειρίζονται τις δυσκολίες με ψυχραιμία.

• Omoiyari (ενσυναίσθηση): Η κατανόηση του πώς η συμπεριφορά τους επηρεάζει τους γύρω τους.

Η διόρθωση γίνεται πάντα με ήρεμο τρόπο και συχνά κατ' ιδίαν, ώστε να προστατεύεται η αξιοπρέπεια του παιδιού. Ο γονιός λειτουργεί ως πρότυπο αυτοσυγκράτησης αντί να αντιδρά με θυμό. Τα παιδιά μαθαίνουν τον σεβασμό επειδή τον εισπράττουν τα ίδια και επειδή κατανοούν τους λόγους πίσω από τους κανόνες, αντί να φοβούνται τις συνέπειες.

Στην ύστερη εφηβεία, το παιδί αντιμετωπίζεται σταδιακά ως ίσο, με ουσιαστική αυτονομία και δική του κρίση. Η σχέση μετατοπίζεται από την καθοδήγηση στην εμπιστοσύνη. Οι ειδικοί τονίζουν ότι είναι οι βάσεις των προηγούμενων σταδίων που κάνουν αυτή τη μετάβαση ομαλή.

Η λογική είναι απλή: αν θέλεις ένα παιδί που κάποια στιγμή θα μπορεί να σταθεί μόνο του, πρέπει σταδιακά να του δώσεις τον χώρο για να το κάνει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ιαπωνική ανατροφή είναι ένα ενιαίο μοντέλο που εφαρμόζουν όλες οι οικογένειες. Η Ιαπωνία έχει αλλάξει σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες και οι γονείς διαφέρουν μεταξύ τους, όπως συμβαίνει παντού. Επιπλέον, οι πολιτισμικές πρακτικές δεν μπορούν να μεταφέρονται αυτούσιες από τη μία κοινωνία στην άλλη. Ακόμη και η ίδια η βιβλιογραφία για τον δεσμό στην Ιαπωνία έχει επισημάνει ότι ορισμένες παραδοχές της δυτικής ψυχολογίας δεν μπορούν να εφαρμόζονται χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι πολιτισμικές διαφορές.

Πολλοί ειδικοί, όπως εργοθεραπευτές και παιδίατροι, επισημαίνουν επίσης ότι τα viral βίντεο που υπόσχονται «το ένα ιαπωνικό κόλπο που αλλάζει τα πάντα» απλοποιούν υπερβολικά την πραγματικότητα καθώς το shitsuke είναι μια κουλτούρα αιώνων κι όχι ένα γρήγορο «hack».

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον μάθημα που μπορεί να κρατήσει ένας γονιός και ειδικά ένας μπαμπάς από την ιαπωνική προσέγγιση: ο σεβασμός δεν επιβάλλεται, αλλά χτίζεται μέσα από τη σχέση που δημιουργεί με το παιδί του. Όταν του δείχνει από νωρίς σεβασμό, το ακούει, το καθοδηγεί χωρίς να το φοβίζει και γίνεται ο ίδιος το παράδειγμα που θέλει να ακολουθήσει, του δίνει τις βάσεις για να αναπτύξει σταδιακά τον δικό του σεβασμό προς τους άλλους.

Ένα λεπτό ευτυχίας: 3 πράγματα που μας λέει ακόμα ο μπαμπάς μας και μας κάνει ευτυχισμένες

Και όσο το παιδί μεγαλώνει, ο ρόλος του μπαμπά αλλάζει. Από εκείνον που καθοδηγεί και προστατεύει, γίνεται σταδιακά εκείνος που εμπιστεύεται, αφήνει χώρο και επιτρέπει στο παιδί να παίρνει τις δικές του αποφάσεις. Γιατί ο στόχος της ανατροφής δεν είναι ένα παιδί που υπακούει διαρκώς, αλλά ένας άνθρωπος που κάποια στιγμή μπορεί να σταθεί με αυτοπεποίθηση και υπευθυνότητα στα πόδια του.