Γιατί ο εγκέφαλός σου λατρεύει την αρνητικότητα (Και πώς σε κρατά κολλημένη σε άκυρες σκέψεις)

Έχεις παρατηρήσει ότι μπορείς να αναπαράγεις στο μυαλό σου μια αμήχανη στιγμή από πριν δέκα χρόνια σε ανάλυση 4K, αλλά δυσκολεύεσαι να θυμηθείς ένα κομπλιμέντο που άκουσες την προηγούμενη εβδομάδα; Δεν είναι ότι «κολλάς». Δεν είναι ότι είσαι απαισιόδοξη. Είναι ότι ο εγκέφαλός σου έχει εκπαιδευτεί να δίνει προτεραιότητα στο αρνητικό.

Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται bias της αρνητικότητας και δεν είναι χαρακτήρας. Είναι μηχανισμός επιβίωσης. Το πρόβλημα είναι ότι σήμερα δεν ζούμε πια σε σπηλιές, αλλά ο εγκέφαλος συνεχίζει να λειτουργεί σαν να κινδυνεύουμε από θηρία, κοινωνική εξορία ή λιμό. Και κάπως έτσι, μια στραβή κουβέντα στη δουλειά ή ένα βλέμμα αποδοκιμασίας αποκτούν υπαρξιακές διαστάσεις.

1. Ο εγκέφαλος εξελίχθηκε για να εντοπίζει απειλές, όχι ευτυχία

Για χιλιάδες χρόνια, το να αγνοήσεις έναν πιθανό κίνδυνο μπορούσε να σε σκοτώσει. Το να αγνοήσεις κάτι όμορφο, απλώς σε έκανε λιγότερο ποιητική. Έτσι, ο ανθρώπινος εγκέφαλος έμαθε να «σκανάρει» το περιβάλλον για απειλές και να τις αποθηκεύει με λεπτομέρεια.

Σήμερα, αυτό το σύστημα παραμένει ενεργό. Μόνο που αντί για θηρία, ενεργοποιείται από κριτική, απόρριψη, οικονομική ανασφάλεια ή την αίσθηση ότι «δεν είμαι αρκετή». Η αμυγδαλή, το κομμάτι του εγκεφάλου που επεξεργάζεται το συναίσθημα, αντιδρά πιο έντονα όταν αντιλαμβάνεται απειλή. Όχι επειδή κάτι όντως κακό συμβαίνει, αλλά επειδή έτσι έχει μάθει να προστατεύει.

Το μυαλό σου δεν προσπαθεί να σε σαμποτάρει. Προσπαθεί να σε σώσει με εργαλεία άλλης εποχής.

2. Οι αρνητικές σκέψεις προσπαθούν να σε προφυλάξουν από μελλοντικό πόνο

Η αρνητικότητα δεν είναι απλώς ανάμνηση. Είναι στρατηγική πρόβλεψης. Ο εγκέφαλος κρατά ζωντανές τις δυσάρεστες εμπειρίες για να μην επαναληφθούν. Γι’ αυτό θυμάσαι ένα λάθος για χρόνια, αλλά ξεχνάς εύκολα πέντε επιτυχίες.

Έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι δίνουν μεγαλύτερο συναισθηματικό βάρος στις απώλειες απ’ ό,τι στα κέρδη. Αυτό ονομάζεται loss aversion και επηρεάζει τα πάντα: από το πώς βλέπεις τον εαυτό σου μέχρι το πώς παίρνεις αποφάσεις.

Το θέμα είναι ότι αν δεν καλλιεργήσεις συνειδητά την ανάμνηση των θετικών εμπειριών, ο εγκέφαλος θα συνεχίσει να «επενδύει» μόνο σε ό,τι πήγε στραβά. Και αυτό χτίζει μια αφήγηση ζωής βασισμένη στον φόβο, όχι στην πραγματικότητα.

3. Η αρνητικότητα δημιουργεί φαύλους συναισθηματικούς κύκλους

Όταν μια αρνητική σκέψη εμφανίζεται, ενεργοποιεί το στρες. Το σώμα απελευθερώνει κορτιζόλη, και ο εγκέφαλος γίνεται ακόμη πιο ευαίσθητος σε νέα αρνητικά ερεθίσματα. Έτσι γεννιέται ένας φαύλος κύκλος: σκέψη, στρες, περισσότερη σκέψη, περισσότερο στρες.

Μελέτες δείχνουν ότι η ρουμίναση, δηλαδή η επαναλαμβανόμενη ανακύκλωση αρνητικών σκέψεων, προβλέπει αυξημένο άγχος και καταθλιπτική διάθεση. Όχι επειδή «είσαι αδύναμη», αλλά επειδή το σύστημα μένει μόνιμα σε κατάσταση συναγερμού.

Κάπου εκεί αρχίζουν οι εσωτερικές ερωτήσεις:

– «Γιατί δεν το ξεπερνάω;».

– «Γιατί με επηρεάζει τόσο;».

– «Τι δεν πάει καλά με μένα;».

Η απάντηση είναι απλή και καθόλου δραματική: τίποτα. Ο εγκέφαλος κάνει αυτό που έμαθε να κάνει.

Και τώρα τι;

Η αρνητικότητα δεν φεύγει με θετικές σκέψεις τύπου Instagram. Φεύγει με επίγνωση. Όταν αναγνωρίζεις ότι μια σκέψη είναι προϊόν μηχανισμού και όχι αλήθεια, δημιουργείται απόσταση. Και σε αυτή την απόσταση χωρά επιλογή.

Ο εγκέφαλος αλλάζει με επανάληψη. Όπως έμαθε να κρατά το κακό, μπορεί να μάθει να δίνει χώρο και στο καλό. Όχι από υποχρέωση, αλλά από ισορροπία.

Δεν είσαι εδώ για να είσαι συνεχώς χαρούμενη. Είσαι εδώ για να μην αφήνεις τον φόβο να γράφει μόνος του την ιστορία σου.

^{Το άρθρο διαβάστηκε στο Psychology Today και βασίζεται σε σύγχρονες έρευνες της εξελικτικής ψυχολογίας και της νευροεπιστήμης.}