«Κι αν μου βρουν κάτι;»: Γιατί ο φόβος της διάγνωσης κρατά πολλές γυναίκες μακριά από τη μαστογραφία
Ξέρουμε πόσο σημαντική είναι η πρόληψη. Γιατί, λοιπόν, συνεχίζουμε να αναβάλλουμε τη μαστογραφία μας; Η Φρόσω Τζιντζηροπούλου Ψυχολόγος Υγείας, MSc - Ψυχοθεραπεύτρια Πανελλήνιος Σύλλογος Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» εξηγεί τι κρύβεται πίσω από το «θα πάω τον άλλο μήνα», πώς ο φόβος γίνεται μεγαλύτερος από τη λογική και γιατί δεν χρειάζεται να πάψουμε να φοβόμαστε για να κάνουμε το πρώτο βήμα.
Με αφορμή τον μήνα ενημέρωσης για τον Καρκίνο του Μαστού επιλέξαμε να μιλήσουμε για εκείνη την πλευρά της πρόληψης που συχνά μένει έξω από τις καμπάνιες ενημέρωσης: τον φόβο της διάγνωσης.
Απευθυνθήκαμε λοιπόν στην ψυχολόγο Φρόσω Τζιντζηροπούλου του Πανελλήνιου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» για να καταλάβουμε γιατί το «δεν θέλω να ξέρω» μπορεί να αποδειχθεί ισχυρότερο από το «πρέπει να εξεταστώ» και κυρίως, πώς μπορούμε να βοηθήσουμε μια γυναίκα ή τον ίδιο μας τον εαυτό να κάνει επιτέλους εκείνο το ραντεβού, χωρίς να χρειάζεται πρώτα να έχει πάψει να φοβάται.
Γιατί φοβόμαστε τόσο πολύ να μάθουμε; «Κι αν βρούμε κάτι;». Γιατί αυτή η σκέψη μπορεί να είναι τόσο ισχυρή ώστε μια γυναίκα να προτιμά να μην κάνει καθόλου την εξέταση;
Ο φόβος του «κι αν μου βρουν κάτι» δεν αφορά μόνο μια πιθανή διάγνωση. Συχνά αφορά και όλα όσα συμβολίζει και σηματοδοτεί αυτή η διάγνωση στο μυαλό ενός ανθρώπου. Συχνά ο εντοπισμός ενός ευρήματος συνδέεται με τον φόβο της απώλειας του ελέγχου, την αβεβαιότητα και την πιθανότητα να χρειαστεί να αλλάξει η ζωή του ατόμου.
Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια πληροφορία που μας τρομάζει, ο εγκέφαλος μας ενεργοποιεί μηχανισμούς προστασίας. Ένας από αυτούς τους μηχανισμούς είναι η αποφυγή. Προσωρινά με το να μην κάνουμε την εξέταση, μειώνεται το άγχος μας. Μπορεί να νιώσουμε ανακούφιση γιατί δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε το ενδεχόμενο μιας δυσάρεστης είδησης.
Αυτή η ανακούφιση, όμως, είναι βραχυπρόθεσμη, καθώς ο φόβος διατηρείται και μεγεθύνεται μακροπρόθεσμα δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο φόβου-αποφυγής που ενισχύει τα δυσάρεστα συναισθήματα και δεν οδηγεί στην αντιμετώπιση του προβλήματος.
Ξέρουμε ότι η έγκαιρη διάγνωση είναι προς όφελός μας. Πώς γίνεται, λοιπόν, ο φόβος να υπερισχύει της λογικής και να μας οδηγεί ακριβώς στην αντίθετη συμπεριφορά;
Οι άνθρωποι δεν λειτουργούμε μόνο με βάση τη λογική. Αν συνέβαινε αυτό, όλοι θα ακολουθούσαμε καθημερινά συμπεριφορές που προάγουν την υγεία μας, όπως είναι η άσκηση, η υγιεινή διατροφή και η τήρηση των ιατρικών προληπτικών εξετάσεων. Ως ανθρώπινα όντα βιώνουμε και έντονα συναισθήματα ένα από τα οποία είναι και ο φόβος. Όταν ο φόβος είναι έντονος και αγωνιώδεις σκέψεις τον ενισχύουν ακόμη περισσότερο, τότε μας κατακλύζει και δυσκολευόμαστε να λειτουργήσουμε με βάση τη λογική. Έτσι, ενώ σε ένα θεωρητικό επίπεδο γνωρίζουμε ότι η μαστογραφία μπορεί να μας προστατεύσει οδηγώντας μας σε έγκαιρη διάγνωση, την ίδια στιγμή συναισθηματικά μπορεί να βιώνουμε την εξέταση ως απειλή.
Η γνώση από μόνη της δεν αρκεί για να αλλάξει μια συμπεριφορά. Χρειάζεται να αναθεωρήσουμε σκέψεις που αυξάνουν τον φόβο μας ώστε να νιώσουμε και συναισθηματικά ασφαλείς για να προχωρήσουμε σε μια εξέταση.
Πόσο συχνά το «δεν προλαβαίνω», «θα πάω μετά τις διακοπές», «έχω πολλά τώρα» είναι πραγματική έλλειψη χρόνου και πόσο συχνά ένας κοινωνικά αποδεκτός τρόπος να πούμε «φοβάμαι»;
Η αλήθεια είναι ότι οι ρυθμοί ζωής για πολλούς ανθρώπους είναι έντονοι και η καθημερινότητα ιδιαίτερα απαιτητική περιορίζοντας τον διαθέσιμο ελεύθερο χρόνο. Ωστόσο, πολλές φορές η αναβολή μιας εξέτασης λόγω του επιβαρυμένου προγράμματος λειτουργεί ως ένας πιο εύκολος τρόπος να διαχειριστούμε έναν φόβο που δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε ή να εκφράσουμε.
Το «δεν έχω χρόνο» είναι συχνά πιο αποδεκτό κοινωνικά από το «φοβάμαι πολύ να μάθω το αποτέλεσμα».
Πολλές φορές δεν μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε καν ότι πίσω από τη διαρκή αναβολή μπορεί να κρύβεται το άγχος μας. Συνήθως το καταλαβαίνουμε μόνο όταν τελικά προγραμματίσουμε το ραντεβού μας και διαπιστώσουμε πόση ένταση βιώναμε όλο το προηγούμενο διάστημα που το αναβάλλαμε.
Υπάρχει κάτι σχεδόν παράδοξο στην ιδέα «όσο δεν ξέρω, είμαι καλά». Τι συμβαίνει ψυχολογικά όταν η άγνοια μάς φαίνεται ασφαλέστερη από τη γνώση; Υπάρχει η γυναίκα που έχει να κάνει μαστογραφία τρία, πέντε ή και δέκα χρόνια και σκέφτεται «τώρα φοβάμαι ακόμη περισσότερο να πάω». Τι θα της λέγατε;
Το παράδοξο είναι ότι η άγνοια δεν αλλάζει την πραγματικότητα. Αλλάζει μόνο το πόσο συνειδητά την αντιμετωπίζουμε. Όταν δεν γνωρίζουμε, μπορούμε να διατηρούμε την αίσθηση ότι όλα είναι υπό έλεγχο. Η γνώση μάς αναγκάζει να δράσουμε και αυτή η ανάγκη δράσης μπορεί ταυτόχρονα να μας τρομάζει. Σε μια γυναίκα που έχει αναβάλει τη μαστογραφία για χρόνια θα έλεγα ότι ο φόβος της είναι απολύτως κατανοητός και ανθρώπινος. Ακόμη κι αν έχει χρόνια να κάνει τη μαστογραφία της, η αμέσως επόμενη καλύτερη στιγμή να την κάνει είναι τώρα. Δεν είναι ποτέ αργά να κάνει το επόμενο βήμα. Πολλές φορές όταν έχει περάσει κάποιο διάστημα από την τελευταία εξέταση πολλές γυναίκες αναφέρουν «τώρα φοβάμαι ακόμη περισσότερο να πάω». Αυτό που συνήθως έχει μεγαλώσει δεν είναι απαραίτητα ο κίνδυνος, αλλά ο φόβος γύρω από αυτόν. Όσο περισσότερο αποφεύγουμε κάτι, τόσο πιο απειλητικό μοιάζει στο μυαλό μας. Η λύση δεν είναι να περιμένουμε να φύγει ο φόβος. Είναι να προχωρήσουμε στην εξέταση μαζί με τον φόβο μας.
Για κάποιες γυναίκες ο φόβος δεν σταματά στη λέξη «καρκίνος». Πηγαίνει κατευθείαν στο «θα χάσω το στήθος μου», «τα μαλλιά μου», «τη θηλυκότητά μου», «ποιος θα φροντίσει τα παιδιά μου;». Μήπως τελικά φοβόμαστε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα μια ολόκληρη μελλοντική ζωή που δεν έχει ακόμη συμβεί;
Είναι ανθρώπινο να περάσουν αυτές και πολλές άλλες αγωνιώδεις σκέψεις από το μυαλό μιας γυναίκας. Αυτό μπορεί να συμβεί γιατί ο ανθρώπινος νους έχει την τάση να προβάλλει στο μέλλον τα πιο δυσάρεστα σενάρια ώστε να μπορέσει να προετοιμαστεί για αυτά και να μπορέσει να αποκτήσει κάποιον έλεγχο. Ωστόσο, αυτές οι σκέψεις που μπορεί να μην έχουν απαραίτητα ρεαλιστική βάση συνήθως πολλαπλασιάζονται γρήγορα και έτσι μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα μπορεί μια απλή σκέψη ή εικόνα να μετατραπεί σε ένα ολόκληρο καταστροφικό σενάριο.
Η γυναίκα δεν φοβάται μόνο την εξέταση. Μπορεί να φοβάται την απώλεια της εικόνας του σώματός της, τη διαταραχή των οικογενειακών ισορροπιών, την οικονομική επιβάρυνση, την εξάρτηση από άλλους, την αβεβαιότητα για το μέλλον της υγείας της και της ζωής της.
Πολλές φορές η συναισθηματική επιβάρυνση δεν έρχεται μόνο από τα ίδια τα γεγονότα αλλά και από την ερμηνεία που κάνουμε για το πόσο καταστροφικά μπορεί να είναι αυτά τα γεγονότα. Για τον λόγο αυτό, χρειάζεται να εντοπιστούν οι αγωνιώδεις σκέψεις και να τεθούν σε μια πιο ρεαλιστική βάση ώστε να είναι και τα συναισθήματα πιο διαχειρίσιμα.
Υπάρχουν γυναίκες που φροντίζουν τους πάντες (παιδιά, σύντροφο, γονείς, δουλειά) και βάζουν σταθερά τη δική τους υγεία τελευταία. Είναι μόνο θέμα χρόνου ή υπάρχει και μια βαθύτερη δυσκολία να βάλουν τον εαυτό τους σε προτεραιότητα
Πολλές φορές, συνειδητά ή ασυνείδητα, συνδέουμε την αξία μας με τη φροντίδα των άλλων. Έτσι, οι ανάγκες των παιδιών, του συντρόφου, των γονιών ή της εργασίας συχνά προηγούνται των δικών μας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν πρόκειται απλώς για έλλειψη χρόνου ή για ένα πιεσμένο πρόγραμμα. Συχνά υπάρχει μια βαθύτερη πεποίθηση ότι η αυτοφροντίδα είναι κάτι δευτερεύον ή ακόμη και εγωιστικό και όταν γίνεται προτεραιότητα βιώνεται ενοχικά. Πολλές γυναίκες δυσκολεύονται να αφιερώσουν χρόνο στον εαυτό τους χωρίς να νιώσουν ενοχές. Αυτό μπορεί να τις οδηγήσει στο να αναβάλλουν προληπτικές εξετάσεις, να αγνοούν συμπτώματα ή να υποτιμούν τη σημασία της δικής τους υγείας. Ωστόσο, η φροντίδα του εαυτού δεν είναι πράξη εγωισμού, αλλά ευθύνης. Δύσκολα κανείς φροντίζει ουσιαστικά τους άλλους όταν παραμελεί συστηματικά τον εαυτό του. Γι’ αυτό και η πρόληψη δεν είναι μόνο ζήτημα ενημέρωσης. Είναι και ζήτημα εσωτερικής μετατόπισης, να αναγνωρίσει μια γυναίκα ότι η δική της υγεία, οι ανάγκες και η ευημερία της αξίζουν την ίδια φροντίδα που προσφέρει καθημερινά στους ανθρώπους που αγαπά.
Ένας άλλος φόβος είναι η ίδια η μαστογραφία: «θα πονέσει», «θα νιώσω άβολα». Μπορεί ο φόβος μιας ολιγόλεπτης δυσφορίας να λειτουργήσει ως «βολικότερος» φόβος πίσω από έναν πολύ μεγαλύτερο, τον φόβο του αποτελέσματος;
Αυτός είναι ένας φόβος που αναφέρουν πολλές γυναίκες. Ο φόβος για τον πόνο ή την αμηχανία που μπορεί να νιώσει μια γυναίκα κατά την εξέταση της μαστογραφίας είναι κάτι συγκεκριμένο, προβλέψιμο και εύκολο να περιγραφεί.
Αντίθετα, ο φόβος μιας πιθανής διάγνωσης αγγίζει πολύ βαθύτερα υπαρξιακά θέματα, όπως η υγεία, η θνητότητα, η αβεβαιότητα και η πιθανότητα να αλλάξει η ζωή όπως τη γνωρίζει μέχρι τώρα. Είναι, λοιπόν, πιθανό, σε ορισμένες περιπτώσεις, η προσοχή να μετατοπίζεται στη δυσφορία της εξέτασης, επειδή αυτός ο φόβος είναι πιο εύκολα διαχειρίσιμος ψυχολογικά.
Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι ο φόβος του πόνου είναι πραγματικός και δεν πρέπει να υποτιμάται. Ωστόσο, πολλές φορές πίσω από την αναβολή της εξέτασης λόγω αυτού του φόβου κρύβεται η αγωνία για το «κι αν βρεθεί κάτι;». Όταν μια γυναίκα μπορέσει να αναγνωρίσει και να ονοματίσει αυτόν τον βαθύτερο φόβο, κάνει ήδη ένα σημαντικό βήμα. Η πρόληψη δεν «απαιτεί» απουσία φόβου. Προϋποθέτει να αναγνωρίσουμε τον φόβο και να φροντίσουμε τον εαυτό μας παρά την παρουσία του. Αυτό είναι, στην ουσία, μια πράξη αυτοφροντίδας.
Τι μπορούμε να πούμε και τι δεν πρέπει να πούμε σε μια φίλη, μητέρα ή αδελφή που αποφεύγει τη μαστογραφία επειδή φοβάται; Το «μη φοβάσαι, δεν θα είναι τίποτα» βοηθά πραγματικά ειδικά αν σκεφτούμε πως δεν φοβόμαστε όλες το ίδιο πράγμα. Άλλη φοβάται τη μαστογραφία, άλλη το αποτέλεσμα, άλλη τη λέξη καρκίνος και άλλη τη ζωή που φαντάζεται ότι θα ακολουθήσει.
Το σημαντικότερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ακούσουμε πριν συμβουλεύσουμε. Όταν ένας άνθρωπος αποφεύγει μια εξέταση λόγω φόβου, συνήθως δεν χρειάζεται κάποιον να τον πιέσει ή να τον καθησυχάσει βιαστικά, αλλά κάποιον που θα προσπαθήσει να καταλάβει τι ακριβώς τον δυσκολεύει. Φράσεις όπως «μη φοβάσαι», «έλα, δεν είναι τίποτα» ή «υπερβάλλεις» συχνά έχουν καλή πρόθεση, αλλά μπορεί να κάνουν τη γυναίκα να νιώσει ότι τα συναισθήματά της δεν γίνονται κατανοητά. Ο φόβος δεν μειώνεται όταν τον αμφισβητούμε.
Συνήθως μειώνεται όταν τον αναγνωρίζουμε και τον αποδεχόμαστε. Πιο βοηθητικές μπορούν να είναι φράσεις όπως: «Καταλαβαίνω ότι αυτό σε αγχώνει», «Τι είναι αυτό που σε φοβίζει περισσότερο;», «Θες να το συζητήσουμε;» ή «Αν αποφασίσεις να κλείσεις ραντεβού, μπορώ να είμαι δίπλα σου». Με αυτόν τον τρόπο δίνουμε χώρο στην πραγματική ανησυχία, είτε αφορά την ίδια την εξέταση, είτε το ενδεχόμενο ενός δύσκολου αποτελέσματος.
Όταν μια γυναίκα αισθάνεται ότι ακούγεται χωρίς κριτική και χωρίς πίεση, είναι πιο πιθανό να έρθει σε επαφή με τον φόβο της και να κάνει το επόμενο βήμα. Με το να παραμείνουμε δίπλα της υποστηρικτικά μπορούμε να τη βοηθήσουμε να προχωρήσει στην αντιμετώπισή του.
Ας μιλήσουμε στη γυναίκα που διαβάζει αυτή τη στιγμή το άρθρο, ξέρει ότι έχει καθυστερήσει την εξέτασή της και νιώθει ήδη το στομάχι της να σφίγγεται. Ποιο είναι το πρώτο, μικρό βήμα που θα της προτείνατε να κάνει σήμερα;
Μια γυναίκα που διαβάζει αυτή τη στιγμή αυτό το άρθρο και γνωρίζει ότι έχει καθυστερήσει τη μαστογραφία της, έχει σημασία να θυμάται ότι δεν χρειάζεται να περιμένει να φύγει ο φόβος για να προχωρήσει. Ο φόβος δεν είναι σημάδι αδυναμίας. Είναι μια ανθρώπινη αντίδραση μπροστά σε κάτι που μας ανησυχεί. Δεν χρειάζεται να σταματήσει να φοβάται.
Θα μπορούσε να ξεκινήσει από ένα μικρό βήμα μαζί με τον φόβο της. Όχι απαραίτητα να κάνει σήμερα την εξέταση. Ίσως να αναζητήσει πρώτα ένα διαγνωστικό κέντρο. Ίσως να τηλεφωνήσει για πληροφορίες. Ίσως να κλείσει το ραντεβού ή απλώς να σημειώσει μια συγκεκριμένη ημερομηνία στο ημερολόγιό της. Μερικές φορές αυτές οι φαινομενικά μικρές κινήσεις είναι οι πιο σημαντικές γιατί κάνουν την αρχή.
Συχνά η ετοιμότητα έρχεται αφού κάνουμε το πρώτο βήμα. Κάθε μικρή πράξη μειώνει λίγο την αβεβαιότητα και βοηθά τον φόβο να χάσει μέρος της δύναμής του. Η πρόληψη δεν είναι μια πράξη που κάνει επειδή δεν φοβάται. Είναι μια πράξη φροντίδας που κάνει ακριβώς επειδή αξίζει να προστατεύσει την υγεία της, ακόμη και όταν ο φόβος είναι παρών. Και πολύ συχνά, το πιο δύσκολο βήμα δεν είναι η ίδια η εξέταση, αλλά η απόφαση να φροντίσει τον εαυτό της με τον ίδιο τρόπο που φροντίζει τους ανθρώπους που αγαπά.
Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε διεθνώς μια μετατόπιση από το απλό awareness προς την πράξη και τις πιο ειλικρινείς συζητήσεις γύρω από τον καρκίνο του μαστού. Φέτος, για παράδειγμα, η Susan G. Komen μιλά για Breast Honesty. Μήπως τελικά δεν αρκεί πια να λέμε στις γυναίκες κάνε τη μαστογραφία σου; Μήπως ήρθε η ώρα να περάσουμε από το awareness στην ειλικρίνεια και αντί να επαναλαμβάνουμε μόνο κάνε την εξέταση, να ρωτήσουμε πρώτα τι είναι αυτό που σε φοβίζει και δεν την κάνεις.
Η ενημέρωση για την αξία της πρόληψης παραμένει απολύτως απαραίτητη, αλλά θα μπορούσε να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο από την αντιμετώπιση των παραγόντων που την αναστέλλουν. Οι περισσότερες γυναίκες σήμερα γνωρίζουν ότι η μαστογραφία σώζει ζωές. Παρ’ όλα αυτά, ένα σημαντικό ποσοστό εξακολουθεί να καθυστερεί ή να αποφεύγει τον προληπτικό έλεγχο. Αυτό μας δείχνει ότι το εμπόδιο συχνά δεν είναι η έλλειψη πληροφόρησης, αλλά η παρουσία συναισθημάτων.
Πίσω από την αναβολή μιας εξέτασης μπορεί να κρύβονται ο φόβος μιας δυσάρεστης διάγνωσης, η αγωνία ότι «αν βρω κάτι, η ζωή μου θα αλλάξει», προηγούμενες τραυματικές εμπειρίες με την ασθένεια στην οικογένεια, η δυσκολία να βάλει κανείς τον εαυτό του σε προτεραιότητα ή ακόμη και η αίσθηση ότι «αφού νιώθω καλά, δεν χρειάζεται να ελεγχθώ». Επομένως, το μήνυμα «κάνε τη μαστογραφία σου» μπορεί να συνοδεύεται και από την ενημέρωση για τους παράγοντες που «εμποδίζουν» αυτή τη συμπεριφορά.
Ο Πανελλήνιος Σύλλογος Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» μέσω του Προγράμματος «Ενημέρωση σε χώρους εργασίας, δήμους και φορείς Πανελλαδικά» στοχεύει στην ενημέρωση των γυναικών για την αξία της έγκαιρης διάγνωσης, αλλά και στη συζήτηση με εξειδικευμένους επαγγελματίες υγείας και εκπαιδευμένες εθελόντριες για την απομυθοποίηση του φόβου που μπορεί να εμποδίζει αυτές τις συμπεριφορές.
Όταν αναγνωρίζουμε ότι ο φόβος, η αμφιθυμία ή ακόμη και η άρνηση αποτελούν φυσιολογικές ανθρώπινες αντιδράσεις, δημιουργούμε τις συνθήκες για μια πιο ουσιαστική σύνδεση με τις γυναίκες και τις ανάγκες τους. Δίνοντας χώρο στην αναγνώριση των συναισθημάτων που εμποδίζουν συμπεριφορές κατανοούμε βαθύτερα ποια είναι τα εμπόδια. Οι άνθρωποι δεν παίρνουμε αποφάσεις μόνο με βάση τη λογική και τη γνώση.
Τις παίρνουμε επίσης με βάση τα συναισθήματα, τους φόβους, τις εμπειρίες και τις πεποιθήσεις μας. Κάνοντας αυτή τη σύνθεση μπορούμε να είμαστε πιο αποτελεσματικοί στην αύξηση των συμπεριφορών που προάγουν την πρόληψη του καρκίνου του μαστού.
Ευχαριστούμε τη Φρόσω Τζιντζηροπούλου Ψυχολόγος Υγείας, MSc - Ψυχοθεραπεύτρια Πανελλήνιος Σύλλογος Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής»
Bloggers
