Όσα δεν φαίνονται στο πρόγραμμα: Τι είναι πραγματικά το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων

Ο πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια, είναι ανάγκη. Το λέμε και το ξαναλέμε, και κατανοώ ότι μπορεί να ακούγεται σαν σύνθημα, μέχρι να το ακούσεις σε ένα φεστιβάλ που δεν είναι στην Αθήνα ή τη Θεσσαλονίκη και να καταλάβεις ότι το εννοούν. Να νιώσεις τη σημασία του.

Η φράση ακούστηκε στην τελετή έναρξης του 14ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων και, όσο περνούσαν οι μέρες, τόσο περισσότερο έμοιαζε να συνοψίζει αυτό που συμβαίνει εδώ. Όχι μόνο μέσα στις κινηματογραφικές αίθουσες, αλλά και έξω από αυτές. Στις εκθέσεις, στις εκπαιδευτικές δράσεις, στις συζητήσεις που ακολουθούν τις προβολές, στις ιστορίες που επιλέγονται να ειπωθούν και σε εκείνες που, για πολύ καιρό, δεν έβρισκαν τον χώρο που τους αναλογεί.

Ένα φεστιβάλ με περίπου 400 ταινίες στο πρόγραμμά του, θα μπορούσε εύκολα να εξαντλείται στον όγκο του. Να είναι απλά ένας υπέρογκος κατάλογος από τίτλους που προσπαθείς να προλάβεις ή μερικά στιγμιότυπα για τα social media ανάμεσα στις αίθουσες. Στα Χανιά, όμως, η εμπειρία μου ήταν διαφορετική.

Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων δεν χωράει σε πρόγραμμα. Ούτε σε stories. Και ίσως αυτό που το κάνει ξεχωριστό να μην είναι μόνο όσα προβάλλει, αλλά ο τρόπος με τον οποίο συνδέει το σινεμά με τον τόπο, τη μνήμη, την κοινωνία και τους ανθρώπους που θέλει να φέρει κοντά του.

Ο δράκος και τα Χανιά: Ένα φεστιβάλ με μνήμη

Η αρχή έγινε με τον «Δράκο» του Νίκου Κούνδουρου (1956), ένα σπουδαίο κεφάλαιο του ελληνικού κινηματογράφου. Από εκείνες τις ελληνικές ταινίες που ξεφεύγουν από την εποχή τους, με έναν μοναδικό Ντίνο Ηλιόπουλο σε έναν ρόλο που ξεφεύγει από όσα έχουμε συνδέσει μαζί του και έναν φανταστικό Μάνο Χατζιδάκι να δίνει στην ταινία μια ξεχωριστή διάσταση. Δεν ήταν απλώς μια επιλογή για την εναρκτήρια προβολή. Ήταν η αρχή ενός αφιερώματος που απλώθηκε σε διαφορετικές μορφές: κινηματογραφικά έργα, φωτογραφίες, εκδόσεις και τεκμήρια γύρω από τη ζωή και το έργο του Κούνδουρου.

Η ίδια μνήμη έχει και μουσική. Το Σάββατο 24/10 το πρωί, στο Βενιζέλειο Ωδείο, δώδεκα άνθρωποι που γνώρισαν τον Χατζιδάκι μιλούν για το πέρασμά του από την Κρήτη, μία μέρα μετά τα 101 του χρόνια (ένας ακόμα λόγος που κανείς δεν προλαβαίνει τα πάντα). Και αυτό το μεγάλο αφιέρωμα στον Μπέλα Ταρ συνεχίζεται με τον Ούγγρο συνθέτη των ταινιών του, τον Μιχάλι Βιγκ, που παίζει ζωντανά στις 26/10.

Η μνήμη του φεστιβάλ δεν είναι μόνο ελληνική, ούτε μόνο στο πανί. Στο Πνευματικό Κέντρο μια έκθεση διηγείται την ιστορία του κινηματογράφου «από την camera obscura στην ψηφιακή εποχή», μέσα από τον εξοπλισμό του, από αυτά τα πράγματα που δεν σκέφτεσαι όταν κάθεσαι σε μια αίθουσα και που τα καταλαβαίνεις μόνο όταν τα βρεις μπροστά σου. Και είναι μία από τις πολλές εκθέσεις του φεστιβάλ, δίπλα σε αυτές για τον Κούνδουρο, τα εξώφυλλα βινυλίων και τις κινηματογραφικές αφίσες.

Η μνήμη, λοιπόν, δεν περιορίζεται στα πρόσωπα που έχουν ήδη γράψει την ιστορία του σινεμά. Στο πρόγραμμα υπάρχει χώρος και για ιστορίες που κινδυνεύουν να χαθούν, για ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε, για αντικείμενα που κουβαλούν μια ολόκληρη εποχή. Και αυτή η διάθεση να διασωθούν ιστορίες, εικόνες και ίχνη του παρελθόντος διατρέχει με διαφορετικούς τρόπους τη διοργάνωση.

01

03

Ένα νησί με την επανάσταση στο αίμα του και ένα φεστιβάλ που το θυμάται

Αυτό δεν το καταλαβαίνεις από το πρόγραμμα: το φεστιβάλ έχει χαρακτήρα επαναστατικό και παίρνει ξεκάθαρη θέση. Το βλέπεις στις ταινίες VR που σου δείχνουν την αλήθεια του πολέμου με παραπάνω διαστάσεις, και σε μια έκθεση φωτογραφίας με πορείες ειρήνης από τα Χανιά και όλη την Ελλάδα (Σέρρες, Ηράκλειο, Ικαρία, Καλάβρυτα, Αιγάλεω, Γαλάτσι, Λάρισα), μικρές και μεγάλες, πάντα με νόημα και ουσία, με αναφορές στον Λαμπράκη. Το βλέπεις και στην επιλογή να προβληθεί το «NAZA» των Yuval Abraham και Rachel Szor (δύο από τους σκηνοθέτες του οσκαρικού «No Other Land») για τον πόλεμο στη Γάζα, στις 28/10.

Σε ένα νησί που ιστορικά έχει την επανάσταση στο αίμα του, είναι συγκινητικό να βλέπεις ότι αυτό δεν έχει αλλοιωθεί στον πυρήνα του και φαίνεται στις πολιτιστικές του επιλογές.

01

04

Οι γυναίκες δεν χρειάζονται ταμπέλα

Υπάρχει και κάτι που το φεστιβάλ δεν διαφημίζει καθόλου, γιατί δεν το χρειάζεται: οι γυναίκες. Δεν λείπουν ως θέματα από τις ταινίες μικρού και μεγάλου μήκους ή τα ντοκιμαντέρ, αλλά ούτε ως δημιουργοί (φτάνει να κοιτάξεις ποιες υπογράφουν: Οικονόμου, Libertad, Duran Lozano, Παπαγεωργίου, Αναστασιάδου, Βερροιοπούλου). Η θέση της γυναίκας στο σινεμά και στην αφήγηση δεν επιδέχεται διάκριση, είναι ίση. Όπως θα έπρεπε να είναι δηλαδή. Και το φεστιβάλ δεν χρειάζεται να το επιδείξει ούτε να το υπερδιαφημίσει. Απλά το κάνει: δείχνει ταινίες για γυναίκες ή από γυναίκες, χωρίς να χαρακτηρίζονται μόνο από το φύλο τους, αλλά και από όλες τις άλλες ιδιότητες και τις αληθινές ιστορίες τους. Το πιο ειλικρινά ισότιμο.

Και μετά, τα ναυάγια

Υπάρχουν ντοκιμαντέρ που ξέρεις πού θα σε πάνε και σε αφήνουν εκεί, και άλλα που σε πάνε κάπου και σου αλλάζουν τον δρόμο χωρίς να σε ρωτήσουν. Σαν τη ζωή ένα πράγμα. Το «Εκεί που χάνονται οι σκιές» (Where Shadows Rest) της Μαριάννας Οικονόμου είναι αυτό που κουβαλάω ακόμα μαζί μου και θα κουβαλάω για καιρό.

Ξεκινά με την ανέλκυση ενός ναυαγίου, μια επιχείρηση δύσκολη, βαριά και μυστήρια (ελευσίνια γαρ). Τα ναυάγια είναι τόποι θανάτου και μνήμης, και όποιος τα πειράζει το ξέρει: ο τάφος τους είναι η θάλασσα. Μόνο που πρέπει να βγουν, για περιβαλλοντικούς λόγους, και εδώ αυτή η ανάγκη συναντά μια άλλη: να σωθεί ένα χειροποίητο σκαρί, από αυτά που δεν φτιάχνονται πια.

Ο κ. Κώστας είναι ένας γλυκύτατος κύριος της Ελευσίνας που ζει ανασύροντας ναυάγια και στέλνοντάς τα για scrap (και, όπως θα δεις, ένας ρομαντικός). Μιλά για αυτό το ναυάγιο σαν να έχει δική του θέληση, σαν να αντιστέκεται και να μη θέλει να ανέβει. Εκείνος θέλει να το σώσει: να το καθαρίσει, να το ξαναβυθίσει και να το κάνει μουσείο για δύτες, σαν παρακαταθήκη. Την ιδέα την πηγαίνει στον καλλιτεχνικό διευθυντή της Ελευσίνας, Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης το 2023, και εκείνος θαμπώνεται, όπως και εμείς. Γύρω τους, μια πόλη που παραπονιέται ότι την παράτησαν, γεμάτη ναυάγια και εγκαταλελειμμένα εργοστάσια, και ένας άνθρωπος που προσπαθεί με τα χέρια του να τη διορθώσει.

Και ξαφνικά η ταινία κάνει αυτό που δεν θα σου πω. Εκεί που νομίζεις ότι ξέρεις πού πηγαίνει η ιστορία, ολόκληρη η πορεία αλλάζει, και το ανακαλύπτεις όπως το ανακάλυψε και η δημιουργός, η οποία μάλιστα το αντιμετωπίζει με αξιοσημείωτη τόλμη. Αναπόφευκτα μαζί της ρωτάς: τώρα τι κάνουμε; Όταν ανάψουν τα φώτα, η συζήτηση που θα θες να κάνεις δεν είναι αυτή με την οποία ξεκίνησες.

Το ατού & το πολύτιμο τέτοιων φεστιβάλ: Ιστορίες που δεν θα δεις πουθενά αλλού

Γι' αυτό αξίζει να πηγαίνεις σε τέτοια φεστιβάλ και να βλέπεις ό,τι προλάβεις: τις ιστορίες που ακούγονται εκεί δεν θα τις βρεις πουθενά αλλού. Από την τέχνη του εφήμερου μέχρι την "απάνθρωπη" στάση χωρών σχετικά με τα αναπαραγωγικά δικαιώματα σε Πολωνία ή Κίνα. Και στο «Από τι είμαστε φτιαγμένοι» του Siamak Etemadi όπου η αναπηρία συναντά το φλερτ, το σεξ και τις σχέσεις, και ψάχνει την οικειότητα (intimacy): αυτό που ενώνει ψυχή, σώμα, έρωτα και πνεύμα. «Ο έρωτας με ξεπερνά όσο κι αν τρέχω, γιατί αυτός έχει φτερά κι εγώ δεν έχω», ακούγεται στην ταινία. Εκεί εμφανίζεται και η λατρεμένη Κατερίνα Βράνα, με την ειλικρίνεια που τη χαρακτηρίζει και που μας έχει μάθει να λατρεύουμε. Πολλές ιστορίες, πολλοί άνθρωποι, πολλά που έπρεπε να ειπωθούν και να φανούν.

Στα Χανιά, το σινεμά δεν μένει στην οθόνη

Κάθε πρωί, στις εννιά και στις έντεκα, οι αίθουσες του Πνευματικού Κέντρου γεμίζει με παιδιά, προεφήβους και εφήβους: σχολεία ολόκληρα, με «Coco», «Flow» και «Ρόκα» στο πρόγραμμα. Σε μια πόλη που ακόμα ξυπνάει, μπαίνεις σε μια κινηματογραφική αίθουσα και τη βρίσκεις ήδη γεμάτη. Πόσο καλή ανάσα παίρνεις όταν το αντικρίζεις, γιατί απλά κάποιος τα πήρε στα σοβαρά. Κάθονται σε πραγματική αίθουσα, βλέπουν πραγματικές ταινίες, συζητούν, και οι ταινίες που φτιάχνουν οι ίδιοι παίζουν στις ίδιες οθόνες με όλες τις άλλες. Πάνω από 8.500 παιδιά και εκπαιδευτικοί έχουν δηλώσει συμμετοχή φέτος, και πάνω από 150 εθελοντές κρατούν όλο αυτό όρθιο.

Συνήθως τα παιδιά αφήνουμε απέξω ή δεν τα παίρνουμε στα σοβαρά. Στα Χανιά, όχι.

Τι είναι τελικά το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων; Σίγουρα κάτι που πρέπει να μάθεις. Και ακόμα πιο σίγουρα, κάτι που πρέπει να ζήσεις.