32 χρόνια χωρίς τον Χατζιδάκι: Ο άγνωστος Μάνος & η συζήτηση με την Αλίκη Βουγιουκλάκη για την τέχνη

Ο Μάνος Χατζιδάκις αποτελεί ένα λαμπρό κομμάτι του νέου ελληνικού πολιτισμού, ο επιδραστικότερος συνθέτης σε παγκόσμιο επίπεδο, εκείνος που αν δεν υπήρχε, δεν θα είχαμε το ελληνικό τραγούδι στη σημερινή του μορφή.

Δεν θα είχαμε αποδεχτεί το παρελθόν του τραγουδιού μας και δεν θα το είχαμε συμπεριλάβει στο παρόν, όπως έκανε ο ίδιος με τη δημοτική μουσική και το ρεμπέτικό τραγούδι τη δεκαετία του '60. Ο τρόπος που εκείνος συνέθεσε και λειτούργησε στην ελληνική μουσική επηρέασε τους συνθέτες της δικής του γενιάς αλλά και τους μεταγενέστερους.

Αν ζούσε σήμερα, σίγουρα δε θα ήταν ευχαριστημένος από πολλά πράγματα της κουλτούρας μας, αλλά σίγουρα θα ήταν και περήφανος που το έργο του διασώθηκε με σεβασμό. Ακόμη και αν μέρος του έργου του εκείνος απαρνήθηκε, παραμένει ένα κομμάτι της ένοχης συνείδησής μας και της σύνδεσης με ένα πιο αγαθό παρελθόν.

Αν αποσυνθέσεις τη μουσική σού απομένουν ένας Μάνος, ένας Μίκης, ένας Νιόνιος: 100 χρόνια Χατζιδάκις

Ο άγνωστος Μάνος, η αποστροφή προς το εμπορικό του παρελθόν και η Αλίκη

είχε πει σε μία συνέντευξη του ο Μάνος Χατζιδάκις που ποτέ δε συμβιβάστηκε με την απήχηση που είχε ως πρόσωπο, ανάλογης με την ποιότητα του έργου του.

Η καταγεγραμμένη μουσική του κληρονομιά , περιλαμβάνει 61 έργα για το θέατρο, 10 έργα για το αρχαίο δράμα, 77 έργα για τον κινηματογράφο, 11 οργανικά έργα, 36 κύκλους τραγουδιών και έργα για φωνή, 16 μπαλέτα και 3 όπερες. Κάποια από τα έργα αυτά είναι ανέκδοτα ή ανολοκλήρωτα. Ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις είχε επιλέξει και αριθμήσει 51 από τα έργα του που θεωρούσε τα πλέον σημαντικά.

Τα λιγότερα γνωστά του έργα, αυτός ο άγνωστος στους περισσότερους Χατζιδάκις, έχουν ξεκινήσει να προβάλλονται από την περσινή χρονιά στα πλαίσια των 100 χρόνων από τη γέννησή του.

Αξίζει ωστόσο να ερευνηθούν. Όπως «Τα τραγούδια της αμαρτίας», ένας κύκλος τραγουδιών σε ποίηση του Ντίνου Χριστιανόπουλου και Γιώργου Χρονά. Είναι στίχοι που μιλούν για τον έρωτα σε μία διαφορετική μουσική προσέγγιση του Χατζιδάκι και παρουσιάστηκαν το 1995.

Ο Χατζιδάκις που δημιούργησε τον όρο και την ουσία του έντεχνου λαϊκού τραγουδιού είχε δημιούργησε και κάποιες ορχηστρικές συνθέσεις με μπουζούκι που είναι λιγότερο γνωστές στο κοινό, όπως το έργο «Γκρεμός».

Υπάρχει επίσης «Η άγνωστη όπερα και οι σουίτες». Η Άγνωστη Όπερα και οι Σουίτες: Έργα που συνέθεσε κατά τη μακρόχρονη παραμονή του στην Ιταλία, όπως μουσική για την ταινία «Il sorriso del grande tentatore» (1975). Είναι συμφωνικοί ήχοι, πολύ διαφορετικοί από τη μουσική που ο ίδιος συνέθεσε για τον ελληνικό κινηματογράφο.

Για το έργο που απαρνήθηκε, αλλά που δεν παύει να αποτελεί κομμάτι του και στο οποίο συχνά αναφερόταν, αλλά χωρίς οριστικά να το διαγράφει από τη θειική, σπουδαία διαδρομή του. Ο τρόπος που αναπαράχθηκε, ήταν κυρίως αυτός που τον ενοχλούσε.

Yπάρχει και η συγγραφική του δραστηριότητα. Με βιβλία όπως το Τα σχόλια του Τρίτου και το Ο καθρέφτης και το μαχαίρι, όπου εκφράζει απόψεις για την τέχνη, την κοινωνία και την πολιτική. Μάλιστα στο τελευταίο - το οποίο κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις ΙΚΑΡΟΣ - θα διαβάσεις σπουδαίες συζητήσεις που έχει κάνει με πολιτικούς μίας άλλης γενιάς όπως ο Λεωνίδας Κύρκος.

Ο Χατζιδάκις δεν ήθελε να αφομοιωθεί σε οτιδήποτε φάνταζε εμπορικό, αλλά αυτό δε σήμαινε πως δεν το σεβόταν. Όπως σεβόταν τους ανθρώπους που το αντιπροσώπευαν, όπως για παράδειγμα η Αλίκη Βουγιουκλάκη. Εκείνη σε συνέντευξή της είχε πει πως κάποια από τα τραγούδια του σε δικές της ταινίες, δημιούργησαν τη μεγάλη της επιτυχία και αυτό δεν το ξέχασε ποτέ.

Το 1998 η Αλίκη Βουγιουκλάκη που έκανε μία ραδιοφωνική εκπομπή στον ΑΝΤ1, είχε καλέσει τον συνθέτη για να μιλήσουν για αυτή την αποστροφή στην εμπορικότητα. Ο τρόπος που της απαντά είναι γλυκός, διόλου αφοριστικός, αλλά και χωρίς εκείνος να κάνει πίσω μισό βήμα από τις απόψεις του:

Για πες μου για κείνη την εποχή του ελληνικού κινηματογράφου και κυρίως της Φίνος Φιλμ και της δικιάς μας, ας τολμήσω να πω, συνεργασίας. Κείνη την εποχή μου εμπιστεύτηκες πολύ σημαντικά τραγούδια. Πώς μου τα εμπιστεύτηκες;
Γλυκιά μου Αλίκη, τότε όλοι μας και συ και εγώ, εργαζόμαστε για τη βιομηχανία της Φίνος Φιλμ. Ο ένας εμπιστεύονταν τον άλλο. Ούτε εσύ ήξερες ποιος ήμουν καλά καλά, ούτε εγώ ήξερα ποια είσαι, εκτός από τη χάρη σου, η οποία ανέδυε και τότε, εξίσου έντονα, όπως και τώρα.

Αχ Μάνο, πάντα είσαι πολύ ευγενικός. Αλλά εγώ εκείνη την εποχή την αναπολώ με νοσταλγία. Αν και...
Γιατί έχεις κάνει τόσο ωραία, μετά χρόνια.

Ίσως οι πρώτες εμπειρίες μου, η συνεργασία με ανθρώπους τέτοιας ποιότητας.
Εγώ βλέπω καμιά φορά αυτές τις ταινίες της Φίνος Φιλμ και ιδιαίτερα τα εξωτερικά, τους δρόμους, τα αυτοκίνητα, τα παλιά αυτοκίνητα, οι άδειοι δρόμοι και με πλήττουν θανάσιμα.

Ο διαχωρισμός της τέχνης σε ποιοτική και εμπορική, γενικότερα και στον κινηματογράφο και στη μουσική, έχει κάποια βάση ή είναι επινόηση;
Είναι μια επινόηση τέχνη υπήρξε πάντα εμπορική. Να ξέρουμε τι εννοούμε εμπορική. Ας πούμε αν έπαιζε η Παξινού και έπαιζε και μία ηθοποιός που έκανε στριπτίζ, όλος ο κόσμος θα πήγαινε στην γυναίκα που έκανε στριπτίζ. Δεν πάει να πει αυτό ότι ήταν εμπορικότερη από την Κατερίνα Παξινού. Να ξέρουμε τι λέμε, έχουμε μάθει να λέμε ότι αυτό που κολακεύει τον κόσμο ή τον απασχολεί για λίγο διάστημα, ότι αυτό είναι το εμπορικό. Όχι, το εμπορικό είναι πάντα η μεγάλη τέχνη. Η αληθινή τέχνη. Αυτή που ελκύει τον κόσμο. Καμιά μεγάλη αληθινή τέχνη, κανένα αληθινό καλλιτέχνημα δεν απωθεί τον κόσμο.