Ο Δημήτρης Κατσίκης εξηγεί γιατί τα ανεξάρτητα παιδιά χρειάζονται γονείς που αντέχουν την αποτυχία

Πόσο συχνά, στην προσπάθειά σου να προστατεύσεις το παιδί σου, καταλήγεις να κάνεις για εκείνο όσα θα μπορούσε να μάθει να κάνει μόνο του; Και πόσο εύκολο είναι να ξεχωρίσεις τη συμπεριφορά ενός παιδιού από το ίδιο το παιδί, ειδικά όταν κάτι πηγαίνει στραβά; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που βρίσκονται στον πυρήνα του βιβλίου «Παιδιά και έφηβοι – Οδηγός Ορθολογικής-Βιωματικής Ψυχοθεραπείας για γονείς, δασκάλους και όσους μεγαλώνουν παιδιά», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις belle epoque.

Ο ψυχολόγος και ψυχοθεραπευτής Δημήτρης Κατσίκης, ο οποίος υπογράφει το βιβλίο μαζί με την ψυχολόγο και ψυχοθεραπεύτρια Ηλιάνα Μπαλάση, μιλά στο Queen για την Ορθολογική-Βιωματική Ψυχοθεραπεία και για έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπουμε τις συναισθηματικές δυσκολίες παιδιών και εφήβων.

Στη δική του προσέγγιση, το κλειδί είναι η συναισθηματική ευθύνη: η κατανόηση ότι ένα γεγονός ή ένα αρχικό «αίσθημα» που προκαλείται από τους άλλους δεν καθορίζει από μόνο του το συναίσθημα και την αντίδρασή μας. Και αυτό, όπως εξηγεί, αφορά όχι μόνο τα παιδιά αλλά και τους ίδιους τους γονείς. Για τον Δημήτρη Κατσίκη, η γονεϊκή στήριξη δεν σημαίνει να απομακρύνεις κάθε δυσκολία από τον δρόμο του παιδιού. Σημαίνει να είσαι παρών, χωρίς να του στερείς την ευκαιρία να δοκιμάσει, να αποτύχει, να αντέξει τη ματαίωση και τελικά να γίνει πιο ανεξάρτητο. «Η αποτυχία, ως συγκεκριμένη στιγμή, δεν σημαίνει αποτυχημένη προσωπικότητα», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλά για το πώς μπορούν οι γονείς να καλλιεργήσουν τη συναισθηματική ευθύνη, γιατί οι καλές προθέσεις δεν αρκούν πάντα και τι χρειάζονται πραγματικά τα παιδιά όταν περνούν μια δύσκολη περίοδο.

Τι σας οδήγησε στη συγγραφή του βιβλίου «Παιδιά και έφηβοι» και ποια ανάγκη θέλατε κυρίως να καλύψετε μέσα από αυτό;

Η συγγραφή του βιβλίου έρχεται να καλύψει το κενό σχετικά με το πώς εφαρμόζουμε την ψυχοθεραπεία με ορθολογικό και βιωματικό τρόπο σε παιδιά και εφήβους από την οπτική του φροντιστή, είτε εκείνος λέγεται γονέας είτε εκπαιδευτικός είτε οποιοσδήποτε ανατρέφει παιδιά κατά τα πρώτα είκοσι χρόνια της ζωής τους. Αλλά και αργότερα, καθώς πολλοί άνθρωποι είτε επιθυμούν να παραμείνουν «παιδιά» κατά βούληση, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό, είτε δεν δύνανται, για πολλούς λόγους, να ενηλικιωθούν και χρειάζονται συνεχιζόμενη φροντίδα.

Παρότι αρκετά βιβλία στον χώρο αποτυπώνουν προσεγγίσεις για τη διεξαγωγή ψυχοθεραπείας σε παιδιά κι εφήβους, λίγα είναι εκείνα που καθοδηγούν γονείς και εκπαιδευτικούς με απλό, αλλά περιεκτικό, επιστημονικό-φιλοσοφικό-πρακτικό, ορθολογικά δυσάρεστο («θέλει σκληρή δουλειά»!) τρόπο, σε καθημερινά αλλά και σοβαρότερα προβλήματα, τα οποία, λόγω - και - συλλογικής ντροπής, αποσιωπώνται παρά τα συχνά αιτήματα για το αντίθετο (βλ. π.χ. σεξουαλικά προβλήματα παιδιών).

Στο βιβλίο σας βασίζεστε στην Ορθολογική-Βιωματική Ψυχοθεραπεία (REBΤ). Tι σημαίνει αυτή η προσέγγιση στην πράξη και πώς μπορεί ένας γονιός, χωρίς να είναι ειδικός, να κατανοήσει καλύτερα τη σύνδεση ανάμεσα στις σκέψεις, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά του παιδιού του;

Η Ορθολογική-Βιωματική Ψυχοθεραπεία, στην πράξη, υιοθετεί την απλή, αλλά όχι εύκολη —καθώς χρήζει συστηματικής εξάσκησης— αρχή ότι τα συναισθηματικά προβλήματα, που ενέχουν περαιτέρω συμπεριφορά, σκέψη και σωματοποίηση, δεν προκαλούνται από τις καταστάσεις, τα γεγονότα, τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς, την κυβέρνηση, τους άλλους ή τον κόσμο.

Προκαλούνται, κυρίως και κατά κύριο λόγο, από τον τρόπο που εμείς τα αξιολογούμε σε πυρηνικό, δηλαδή άκαμπτο και ακραίο, βαθμό τη στιγμή που συμβαίνουν. Αυτό ισχύει είτε για πράγματα που συνέβησαν είτε για πράγματα που μπορεί να συμβούν ή θα συμβούν.

Η αρχή αυτή αποκαλείται συναισθηματική ευθύνη και έχει τεράστια σημασία στην πράξη, καθώς η κατανόηση και η εφαρμογή της επιφέρει επιθυμητή συναισθηματική αλλαγή.

Με άλλα λόγια, το άτομο που αναλαμβάνει την ευθύνη των συναισθημάτων του αποδίδει τις συναισθηματικές δυσκολίες ή διαταραχές του σε α) απόλυτες απαιτήσεις, β) καταστροφολογικές πεποιθήσεις, γ) πεποιθήσεις μη ανεκτικότητας της αγανάκτησης και δ) πεποιθήσεις απαξίωσης του εαυτού ως συνόλου, των άλλων ως συνόλων και του κόσμου ως ύπαρξης.

Στη συνέχεια επιχειρεί με συστηματικό τρόπο - ακόμη κι αν είναι παιδί, μπορεί να μάθει να το κάνει!- να υιοθετήσει ορθολογικότερες προτιμήσεις αντί για απαιτήσεις, ρεαλιστικότερες πεποιθήσεις αντί για καταστροφολογικές σκέψεις, πεποιθήσεις αντοχής στην αγανάκτηση αντί για το αντίστροφο και πεποιθήσεις αποδοχής του εαυτού, των άλλων και του κόσμου, παρά τα λάθη και τα μειονεκτήματά τους.

Έτσι, είναι σε θέση να μετατρέπει κάθε συναισθηματική αναστάτωση -π.χ. άγχος, θυμό, κατάθλιψη, ενοχή, ντροπή, πλήγωμα, ζηλοτυπία, ζηλοφθονία - σε συναισθηματική λειτουργικότητα.

Δηλαδή, μπορεί να οδηγείται σε καλύτερες συναισθηματικές αντιδράσεις -π.χ. ενόχληση αντί για θυμό, θλίψη αντί για κατάθλιψη, ανησυχία αντί για άγχος- με πολύ σημαντικές συνέπειες στην πράξη.

Με πιο απλά λόγια, το παιδί και ο έφηβος που μαθαίνουν να αξιολογούν πιο ρεαλιστικά, πιο αποδεκτικά και πιο ανεκτικά τον εαυτό, τους άλλους και τις καταστάσεις, αποδίδοντας μεγάλη σημασία στη δική τους ευθύνη και στάση όταν τα πράγματα ζορίζουν τριγύρω, αντιδρούν λειτουργικότερα.

Όχι απαραίτητα θετικά, αλλά λειτουργικά αρνητικά, σε καταστάσεις που μοιάζουν δύσκολες και δύσβατες, κάνοντας το καλύτερο που μπορούν χωρίς να παρατούν τις υποθέσεις τους.

Με άλλα λόγια, ο καθένας από μας μπορεί να προκαλέσει ένα αρχικό αίσθημα στον άλλον, αλλά όχι κάποιο συναίσθημα, καθώς το τελευταίο αποτελεί ευθύνη του κάθε ατόμου που δέχεται το αρχικό αίσθημα του άλλου.

Αυτή η απλή, αλλά όχι πάντα εύκολη, αρχή αποτελεί τον θεμέλιο λίθο για την ψυχοθεραπεία από ψυχοσυναισθηματικές δυσκολίες.

Παιδιά, έφηβοι, γονείς και εκπαιδευτικοί μαθαίνουν ότι, όποιο αίσθημα ή γεγονός συμβαίνει πέραν του ελέγχου τους, οι ίδιοι έχουν τη δυνατότητα να ανταποκριθούν με τον τρόπο που θα επιλέξουν και όχι σύμφωνα με τον τρόπο που οι άλλοι ή οι καταστάσεις είθισται να (προκαθ)ορίζουν.

Αν δούμε, λοιπόν, την καθημερινότητα των παιδιών μέσα από αυτό το πρίσμα, ποια είναι σήμερα η μεγαλύτερη δυσκολία που βλέπετε να αντιμετωπίζουν τα παιδιά και οι έφηβοι; Και πώς μπορούν οι γονείς να τα στηρίξουν ουσιαστικά;

Θα επέμενα, λοιπόν, ότι η μεγαλύτερη δυσκολία που βλέπω ν’ αντιμετωπίζουν - όχι μόνο σήμερα, αλλά διαχρονικά, θα έλεγα - παιδιά και έφηβοι, καθώς και οι ενήλικες, είναι η ανάληψη της συναισθηματικής τους ευθύνης μέσω της κρίσιμης διάκρισης αίσθημα-συναίσθημα.

Όταν οι περισσότεροι άνθρωποι, σε ατομικό αλλά και συλλογικό - θεσμικό επίπεδο, προάγουν ιδέες όπως «με θύμωσες - με άγχωσες - με στεναχώρησες - με πρόσβαλλες κ.λπ.», τότε προάγουν τη μη ανάληψη συναισθηματικής ευθύνης από άτομα και συλλογικότητες.

Παράλληλα, προάγουν και την ακόλουθη ετερο-επίκριση, δηλαδή την επίκριση των άλλων για τα δικά μας συναισθήματα. Παρότι οι άλλοι μας σπρώχνουν, μέσω των δικών τους συναισθημάτων, να συναισθανθούμε χάλια, αυτό δεν σημαίνει ότι το δικό τους συναίσθημα είναι και δικό μας.

Το δικό τους συναίσθημα αποτελεί ένα αρχικό αίσθημα, μια αρχική μαγιά, που δεν μπορεί να μας κάνει να συναισθανθούμε αντίστοιχα, παρά μόνο αν το επιθυμούμε για συγκεκριμένους λόγους. Οπότε, αυτό αποτελεί και ένα είδος ανάληψης συναισθηματικής ευθύνης.

Δεδομένης της εκτεταμένης έλλειψης ανάληψης συναισθηματικής ευθύνης, είναι πολύ λογικό μετά ο οργανισμός, εν χορώ και σε βιοψυχοσωματικό επίπεδο, να οδηγεί σε συμπτώματα και σε ακόλουθες ψυχικές διαταράξεις και διαταραχές. Αυτές οφείλονται σε εκτεταμένη έλλειψη εκπαίδευσης στην ανάληψη συναισθηματικής ευθύνης, καθώς και σε κακά παραδείγματα έκφρασης συναισθημάτων και συμπεριφορών μεταξύ ανθρώπων.

Δεν επικρίνουμε ανθρώπους, αλλά τις επιλογές τους, φυσικά. Εξάλλου, αυτό σημαίνει συναισθηματική ευθύνη. Για να στηρίξουν με ουσιαστικό τρόπο οι γονείς τα παιδιά τους, είναι σημαντικό να τους τονίζουν, παρά τις αποτυχίες- δυσανεξίες- αδυναμίες- ατέλειες, να αναλαμβάνουν τις συναισθηματικές τους ευθύνες.

Δηλαδή, να μη μετατρέπουν τις επιθυμίες σε απαιτήσεις, τις αποτυχίες σε καταστροφές, τις πιέσεις σε βάσανα και τα λάθη σε καταδίκες προσώπων. Αντ’ αυτού, είναι σημαντικό να κάνουν ψυχοθεραπεία μαζί με τα παιδιά τους και να δίνουν πρώτοι και καλύτεροι το ορθολογικό παράδειγμα. Να κάνουν επίτηδες καθημερινά λάθη- αποτυχίες- δυσανεξίες- αδυναμίες- ατέλειες και να δείχνουν με το παράδειγμά τους ότι επιβιώνουν παρά τις όποιες δυσκολίες.

Και, παράλληλα, ότι αξίζει να παλεύεις για κάτι που θέλεις να πετύχεις σε οποιοδήποτε επίπεδο, ακόμη κι αν αυτό είναι «απόλυτα» αδύνατο για τους περισσότερους.

Μέσα στην προσπάθειά τους να προστατεύσουν τα παιδιά τους, οι γονείς συχνά παρεμβαίνουν για να τα γλιτώσουν από τη στενοχώρια, την απογοήτευση ή τη ματαίωση. Υπάρχουν πράγματα που κάνουν με την καλύτερη πρόθεση, αλλά τελικά μπορεί να δυσκολεύουν το παιδί να διαχειριστεί μόνο του τις δυσκολίες;

Ναι, οι προθέσεις δεν αρκούν. Ουσιαστικά, δυσκολεύομαι να βρω άνθρωπο που να μην έχει καλές προθέσεις, ακόμη και ανθρώπους που για πολλούς θα φάνταζαν… τέρατα.

Ωστόσο, όλοι καλά ξεκινούν, υπό την έννοια ότι οι άνθρωποι διέπονται και από τις δύο φύσεις, την ορθολογική και τη μη ορθολογική. Παρ’ όλα αυτά, θα πρέπει να θυμόμαστε ότι για τους ανθρώπους είναι πιο εύκολο να γκρεμίζουν παρά να χτίζουν. Κάτι που σημαίνει ότι η μη ορθολογική φύση φαίνεται ότι, τις περισσότερες φορές, είναι πιο εύκολο να κάνει την εμφάνισή της, καθώς και να επικρατήσει, σε συνθήκες πίεσης, δυσανεξίας, απόρριψης και αποτυχίας. Η μη ορθολογική φύση του ανθρώπου, από την άλλη, δεν σημαίνει κακία με την ηθική έννοια, καθώς η ηθική παραμένει κάτι σχετικό-υποκειμενικό.

Αλλά αυτό, ακριβώς, είναι και το αντικειμενικό της υπόθεσης: ότι δηλαδή η ηθική είναι σχετική-υποκειμενική! Αυτό, πρακτικά, σημαίνει ότι ο γονέας χρειάζεται να δώσει τις οδηγίες που επιθυμεί στο παιδί - καθώς και να επιμένει να τις λέει όσες φορές θέλει - , αρκεί να μην τις επιβάλλει, να μην καταστροφολογεί όταν δεν ακολουθούνται, ν’ αντέχει την αγανάκτηση όταν τα πράγματα ζορίζουν και να δέχεται τα παιδιά του όπως είναι σαν ανθρώπους, κάνοντας σαφή διάκριση από τις συμπεριφορές τους.

Άλλο το παιδί, άλλο η συμπεριφορά του. Δεν είμαστε οι πράξεις μας, καθώς δεν μπορούμε να μπούμε σε γενικές, καταδικαστικές κατηγορίες ως άνθρωποι.

Οι συμπεριφορές πρέπει να στοχεύονται, όχι τα παιδιά ως οντότητες!

Και πώς μπορεί ένας γονιός να βρει αυτή την ισορροπία ανάμεσα στο «είμαι δίπλα σου» και στο «σε βοηθώ να μπορείς να το διαχειριστείς μόνος σου»;

Με το ν’ αναλαμβάνει εκείνος πρώτα την ευθύνη για τα συναισθηματικά του προβλήματα. Όπως και το παιδί, έτσι και ο ίδιος ο γονέας είναι ιδιαίτερα καίριο να αντιλαμβάνεται πως, ό,τι - ναι, ό,τι!- κι αν συμβεί από την πλευρά του παιδιού, εκείνος είναι κυρίως υπεύθυνος για τη δική του αντίδραση προς ό,τι συνέβη και όχι το παιδί.

Το παιδί είναι, αντίστοιχα, συναισθηματικά υπεύθυνο για τη δική του αντίδραση σε ό,τι συνέβη. Αυτό τεκμηριώνεται και από το γεγονός ότι, συχνά, πολλοί γονείς - ή παιδιά, αντίστοιχα - αντιδρούν προς τα παιδιά τους χωρίς να έχει συμβεί το… παραμικρό.

Κι αυτό γιατί διέπονται από προκατειλημμένες μη ορθολογικές πεποιθήσεις ότι «δεν θα ’πρεπε με τίποτα να συμβεί κάτι τραγικό, κι αυτό δεν θα το αντέξω καθόλου, ή θα σημαίνει ότι είμαι τελείως κακός γονέας αν συμβεί».

Αυτές οι άκαμπτες και ακραίες αξιολογήσεις της πραγματικότητας - απαιτητικότητα, καταστροφολογία, μη ανεκτικότητα αγανάκτησης, συνολική απαξίωση εαυτού, παιδιού, οικογένειας ή κόσμου/ζωής- υπάρχουν από τη φύση μας. Θέλουν καλλιέργεια καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής, είτε είσαι γονέας είτε όχι, και επηρεάζουν άμεσα από την αρτηριακή πίεση έως τα «είμαι δίπλα σου» και «σε βοηθώ να τα διαχειριστείς μόνος σου».

Είναι σχεδόν προφανές - αν και όχι εύκολο, καθώς χρειάζεται καθημερινή εξάσκηση για να εγκατασταθεί μέσα σου - ότι, όταν οι γονείς σκέφτονται με τους παραπάνω τρόπους, δεν είναι δίπλα στα παιδιά τους ή δεν τα βοηθούν να μάθουν να διαχειρίζονται μόνα τους καταστάσεις. Επίσης, μπορεί να παραείναι δίπλα στα παιδιά τους ή να τα παραβοηθούν κατά τη διαχείριση. Με συνέπεια πολλά παιδιά - ειδικά όσα υιοθετούν πιο εύκολα μη ορθολογικές πεποιθήσεις εξάρτησης από τη φύση τους προς τους άλλους - να τα περιμένουν, μετά, σχεδόν όλα… έτοιμα.

Σε κάθε περίπτωση, αν οι γονείς επιθυμούν ανεξάρτητα παιδιά, τότε χρειάζεται: ν’ αντέξουν το γεγονός ότι τα παιδιά τους θ’ αποτύχουν αρκετές φορές μέχρι να γίνουν ανεξάρτητα, να μη θεωρούν εαυτούς απόλυτα αποτυχημένους ως γονείς κάθε φορά που τα παιδιά αποτυγχάνουν και ,να παρέχουν άπλετες ευκαιρίες στα παιδιά για «αποτυχίες».

Αν, ωστόσο, οι γονείς δεν θέλουν την ανεξαρτησία των παιδιών τους και, μάλιστα, πολλές φορές «πιάνουν» τον εαυτό τους να θέλουν να βλάψουν τα παιδιά τους για διάφορους και ποικίλους λόγους, τότε είναι σημαντικό να αναζητήσουν Ορθολογική-Βιωματική Ψυχοθεραπεία.

Στόχος είναι να ξεριζώσουν βαθιές Μη Ορθολογικές Πεποιθήσεις για τον εαυτό τους, τους άλλους ανθρώπους και τον κόσμο/τη ζωή, που κουβαλούν από τη φύση και την ανατροφή τους, ώστε να υιοθετήσουν αντίστοιχα Ορθολογικές Πεποιθήσεις (ΟΠ) και να γίνουν καλύτεροι γονείς - πέραν από γεννήτορες, που είναι έτσι κι αλλιώς.

Τελικά, τι χρειάζονται περισσότερο τα παιδιά από τους γονείς τους όταν περνούν μια δύσκολη περίοδο;

«All you need is love», σιγοτραγουδούν διαχρονικά οι Beatles εδώ και δεκαετίες, αλλά η αγάπη από μόνη της δεν επαρκεί.Για να επαρκεί, χρειάζεται συνδυασμός ατομικής και οικογενειακής αυτοπειθαρχίας και συνεργασίας. Κάτι που σημαίνει Ορθολογική Σκέψη. Δηλαδή, δηλώνω, αυτό που θέλω χωρίς να απαιτώ ότι πρέπει οπωσδήποτε να συμβεί για να συνεχίσω να προσπαθώ, δέχομαι πως το οτιδήποτε κακό μπορεί να είναι σχεδόν πάντα χειρότερο και δεν τρομολαγνώ την πραγματικότητα επειδή έτσι έχω μάθει. Συγχωρώ τον εαυτό μου όταν κάνω λάθος, φυσικά. Παιδιά και έφηβοι συχνά σημαίνει πίεση - δυσανεξία -ματαίωση - αγανάκτηση. Οπότε, εκτίθεμαι όσο περισσότερο μπορώ σε καταστάσεις αγανάκτησης και τις καλωσορίζω, για να μάθω ν’ αντέχω τις αντιξοότητες που θα έρθουν στο πλαίσιο ανατροφής παιδιών. Αποδέχομαι άνευ όρων τον εαυτό μου, τους άλλους - εδώ, τα παιδιά - και τον κόσμο και τη ζωή. Δηλαδή, διακρίνω μεταξύ συμπεριφοράς-πράξης-ενέργειας-στιγμής και προσώπου- ατόμου - οντότητας -προσωπικότητας.

Εξάλλου, όταν σκάει το λάστιχο στο αυτοκίνητο - και δεν θέλεις ν’ αγοράσεις καινούριο αμάξι - τι αλλάζεις; Το λάστιχο ή το αυτοκίνητο; Ρητορική ερώτηση…

Γιατί, λοιπόν, πετάς τον εαυτό σου στα σκουπίδια - όπως και τον εαυτό των παιδιών σου ή τη ζωή σου, την οικογένειά σου κ.λπ.- σχεδόν κάθε φορά που πάει κάτι στραβά, ακόμη κι αν είναι σοβαρό για σένα όλο αυτό;

Ξανασκέψου ορθολογικά, σοβαρά και υπεύθυνα και ανάλαβε τη συναισθηματική σου ευθύνη ως γονέας, αλλά πάνω απ’ όλα, ως άνθρωπος.

^{Βιβλιογραφία Δημήτρη Κατσίκη}

^{Κατσίκης, Δ. (2017). Λογικοθυμική Συμπεριφορική Θεραπεία: Τα ξεχωριστά χαρακτηριστικά της πρώτης και θεμελιώδους Γνωστικής Συμπεριφορικής Θεραπείας. Αθήνα: Αρμός.}

^{Katsikis, D. (2021). Towards Rational Education: A social framework of moral values. Hove, UK: Routledge.}

^{Κατσίκης, Δ. (2023α). Άγχος ή Ανησυχία: Επιλογή ζωής. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Κατσίκης, Δ. (2023β). Αυτόνομες Κοινότητες: Μια πρόταση για Ορθολογική Διαβίωση. Αθήνα: Κοινότητα Ψχ.}

^{Κατσίκης, Δ. (2023γ). Άφησε πίσω τα συναισθηματικά σου προβλήματα: Η Ορθολογική-Βιωματική Ψυχοθεραπεία του Albert Ellis ως όχημα ζωής. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Κατσίκης, Δ. (2023δ). Κατάθλιψη ή Θλίψη: Επιλογή ζωής. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Κατσίκης, Δ. (2023ε). Ντροπή ή Αμηχανία: Επιλογή ζωής. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Κατσίκης, Δ. (2023στ). Ο αναρχισμός σε 82 θέσεις: Μια ορθολογική θέση για ένα ελεύθερο άτομο και μια ελεύθερη κοινωνία. Αθήνα: Κοινότητα Ψχ.}

^{Κατσίκης, Δ. (2024α). Θυμός ή Ενόχληση: Επιλογή ζωής. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Κατσίκης, Δ. (2024β). Οριακές και ψυχωτικές διαταραχές: Ορθολογική-Βιωματική Ψυχοθεραπεία. Αθήνα: Κοινότητα Ψχ.}

^{Κατσίκης, Δ. (2024γ). Ορθολογική-Βιωματική Ψυχοθεραπεία: Σύντομος οδηγός. Αθήνα: Κοινότητα Ψχ.}

^{Κατσίκης, Δ. (2024δ). Πλήγωμα ή Λύπη: Επιλογή ζωής. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Κατσίκης, Δ. (2026α). Ενοχή ή Μετανόηση: Επιλογή ζωής. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Κατσίκης, Δ. (2026β). Ζηλοτυπία ή Ζήλεια: Επιλογή ζωής. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Κατσίκης, Δ. (2026γ). Ζηλοφθονία ή Πόθος: Επιλογή ζωής. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Κατσίκης, Δ. (2026δ). Σεξ εκτός Σχέσης (ΣεΣ): Πότε να λες ναι και πότε όχι [Βιβλίο Πρώτο]. Αθήνα: Κοινότητα Ψχ.}

^{Κατσίκης, Δ. (2026ε). Σεξ εκτός Σχέσης (ΣεΣ): Πότε να λες ναι και πότε όχι [Βιβλίο Δεύτερο]. Αθήνα: Κοινότητα Ψχ.}

^{Κατσίκης, Δ., & Μπαλάση, Η. (2026). Παιδιά και Έφηβοι: Οδηγός Ορθολογικής-Βιωματικής Ψυχοθεραπείας για γονείς, δασκάλους και όσους μεγαλώνουν παιδιά. Αθήνα: Belle Époque.}

^{Katsikis, D., & Pugliese, A. (2025). Self-Acceptance instead of Self-Esteem: Rational-Emotive Behavior Therapy. Athens, GR: Ψχ Community.}

^{Παπαηλία, Κ., & Κατσίκης, Δ. (2025). Ψυχοσωματικές δυσκολίες: Ορθολογική-Βιωματική Ψυχοθεραπεία. Αθήνα: Κοινότητα Ψχ.}