190,4 εκατ. δολάρια για έναν πίνακα που ο Van Gogh ζωγράφισε λίγο πριν πεθάνει-Κάπως αργά για μπράβο
Οι «Ανθισμένες καστανιές» του 1890 κατέρριψαν το ρεκόρ δημοπρασίας του Vincent van Gogh στον οίκο Sotheby’s της Νέας Υόρκης, έπειτα από μισό αιώνα σε ιδιωτική συλλογή και μια ιδιοκτησιακή διαμάχη με ρίζες στη ναζιστική Γερμανία.
Ο Vincent van Gogh θα ήταν ένας εξαιρετικά αποτυχημένος διαχειριστής της προσωπικής του περιουσίας, αν κρινόταν με τους σημερινούς όρους της αγοράς τέχνης. Μέσα σε μία δεκαετία ζωγραφικής δραστηριότητας, συγκέντρωσε ένα ασύλληπτο καλλιτεχνικό κεφάλαιο, από το οποίο δυσκολεύτηκε να εξασφαλίσει ακόμη και τα έξοδα της καθημερινότητάς του. Χρειάστηκε να πεθάνει, να αποκτήσει βιογράφους, συλλέκτες, μουσείο με το όνομά του και εκατομμύρια μεταθανάτιους θαυμαστές, προκειμένου μια συστάδα ανθισμένων καστανιών στη γαλλική επαρχία να αποκτήσει την εμπορική αξία των 190,4 εκατομμυρίων δολαρίων.
Την Τετάρτη 18 Νοεμβρίου, στη Νέα Υόρκη, ο πίνακας «Châtaigniers en fleurs» («Ανθισμένες καστανιές»), που ζωγράφισε ο Ολλανδός μεταϊμπρεσιονιστής το 1890, πωλήθηκε έναντι 190,4 εκατομμυρίων δολαρίων, ένα ποσό που συνιστά νέο ρεκόρ δημοπρασίας για έργο του και κατατάσσει τον συγκεκριμένο πίνακα στη δεύτερη θέση των ακριβότερων έργων τέχνης που έχει δημοπρατήσει ποτέ ο οίκος Sotheby’s.
Στην πρώτη θέση παραμένει το «Portrait of Elisabeth Lederer» του Gustav Klimt, που πωλήθηκε τον Νοέμβριο του 2025 έναντι 236,4 εκατομμυρίων δολαρίων, ενώ ο ίδιος ο Van Gogh κατείχε από το 2022 ένα προσωπικό ρεκόρ της τάξεως των 117,2 εκατομμυρίων, χάρη στην πώληση του «Verger avec cyprès» στον οίκο Christie’s, από τη συλλογή του συνιδρυτή της Microsoft, Paul Allen.
Η «Έναστρη Νύχτα» του Βαν Γκογκ κρύβει ένα μυστήριο 137 ετών & οι αστρονόμοι πιστεύουν ότι το έλυσαν
Μια ιδιότυπη άμιλλα μεταξύ ανθρώπων που έχουν αποχωρήσει προ πολλού από τα εγκόσμια και των οποίων η επαγγελματική σταδιοδρομία εξακολουθεί να σημειώνει εντυπωσιακή πρόοδο ερήμην τους.
Οι καστανιές μιας εποχής κατά την οποία ο Van Gogh ακόμη αναζητούσε αγοραστές
Τον Μάιο του 1890, ο Vincent van Gogh εγκαταστάθηκε στην Auvers-sur-Oise, μια μικρή κοινότητα βορειοδυτικά του Παρισιού, όπου πέρασε τους τελευταίους δύο μήνες της ζωής του. Λίγες ημέρες μετά την άφιξή του ζωγράφισε το «Châtaigniers en fleurs», μια σκηνή της γαλλικής επαρχίας με έναν άνδρα που φορά καπέλο, τρεις γυναίκες με πολύχρωμα ενδύματα και ομπρελίνα και μια συστάδα ανθισμένων δέντρων κατά μήκος του δρόμου. Σύμφωνα με μία από τις ερμηνείες του έργου, η ανδρική φιγούρα ενδέχεται να αναπαριστά τον ίδιο τον ζωγράφο.
Η χρωματική ευφορία του πίνακα δυσκολεύει κάπως εκείνους που έχουν συνηθίσει να διαβάζουν ολόκληρη την εργογραφία του Van Gogh σαν εικονογραφημένο ψυχιατρικό ιστορικό, με κάθε απόχρωση του κίτρινου να χρήζει διάγνωσης και κάθε παραμόρφωση της προοπτικής να προοικονομεί τον θάνατό του. Η γνώση του τι ακολούθησε έχει επηρεάσει τόσο δραστικά την πρόσληψη της δουλειάς του, ώστε ακόμη και μια ανθισμένη καστανιά κινδυνεύει να ερμηνευθεί ως αποχαιρετισμός.
Πόση από την αισθητική μας συγκίνηση μπροστά σε έναν Van Gogh οφείλεται άραγε στην ίδια τη ζωγραφική και πόση στην εκ των υστέρων γνώση της ζωής του ανθρώπου που την παρήγαγε; Και πόσο πρόθυμοι θα ήμασταν να υπερασπιστούμε την αισθητική μας κρίση, αν ο συγκεκριμένος πίνακας βρισκόταν σε μια συνοικιακή γκαλερί, με την υπογραφή ενός άγνωστου ζωγράφου και μια τιμή που θα μπορούσαμε πράγματι να συζητήσουμε;
Η αγορά της τέχνης έχει αναπτύξει μια ολόκληρη τεχνογνωσία γύρω από την προδιάθεση του θεατή να εντυπωσιαστεί, με την προέλευση, τη σπανιότητα, την υπογραφή και την προηγούμενη ιδιοκτησία ενός έργου να αποκτούν τη δική τους οικονομική βαρύτητα. Από τη στιγμή που δημοσιοποιείται η τιμή των 190,4 εκατομμυρίων δολαρίων, ακόμη και κάποιος που αγνοούσε μέχρι χθες την ύπαρξη του συγκεκριμένου πίνακα αισθάνεται σχεδόν υποχρεωμένος να εντοπίσει κάτι μεγαλειώδες στις καστανιές του.
Η περιπετειώδης ιδιοκτησιακή ιστορία ενός Van Gogh
Πέρα από την αστρονομική τιμή του, ο πίνακας κουβαλά ένα ιστορικό που εκτείνεται στη ναζιστική περίοδο και αφορά ένα από τα πιο σύνθετα ζητήματα της διεθνούς αγοράς τέχνης, εκείνο της αποκατάστασης περιουσιακών απωλειών που υπέστησαν εβραϊκές οικογένειες εξαιτίας των διώξεων.
Το έργο είχε περάσει στην κατοχή του ουγγρικής καταγωγής Γερμανοεβραίου εκδότη Samuel Fischer, μιας εξέχουσας προσωπικότητας του γερμανόφωνου λογοτεχνικού κόσμου. Οι απόγονοί του υποστήριξαν ότι η πώληση του πίνακα κατά τη δεκαετία του 1930 πραγματοποιήθηκε υπό την πίεση των ναζιστικών διώξεων.
Από το 1975 ο πίνακας βρισκόταν στην κατοχή της οικογένειας Blaquier από την Αργεντινή και για περισσότερο από μισό αιώνα το ευρύ κοινό δεν είχε τη δυνατότητα να τον δει. Πριν από τη δημοπρασία, επιτεύχθηκε συμφωνία ανάμεσα στην οικογένεια Blaquier και στους κληρονόμους του Samuel Fischer, με τη διαμεσολάβηση του Sotheby’s, οι όροι της οποίας δεν δημοσιοποιήθηκαν.
Τα δώδεκα έργα της συλλογής Blaquier-Arrieta που δημοπρατήθηκαν απέφεραν συνολικά 412 εκατομμύρια δολάρια, έναντι αρχικής εκτίμησης περίπου 450 εκατομμυρίων, ενώ μεταξύ αυτών ήταν και το «Harlequin» του Paul Cézanne, που πωλήθηκε έναντι 111 εκατομμυρίων δολαρίων. Όσο για τον νέο αγοραστή του Van Gogh, ο οίκος δημοπρασιών δεν γνωστοποίησε επισήμως την ταυτότητά του, αν και οι New York Times ανέφεραν ότι πρόκειται για τον William Acquavella, έμπειρο έμπορο τέχνης και επικεφαλής της Acquavella Galleries.
Η μεταθανάτια αξιοποίηση ενός επαγγελματικού αδιεξόδου
Στη δημοφιλή βιογραφία του Van Gogh έχει καθιερωθεί εδώ και δεκαετίες η ιστορία του ζωγράφου που κατάφερε να πουλήσει έναν και μοναδικό πίνακα όσο ζούσε, μια πληροφορία τόσο βολική για τη δραματουργία του βίου του, ώστε ελάχιστοι μπαίνουν στον κόπο να ελέγξουν την εγκυρότητά της. Ο ακριβής αριθμός των έργων που πούλησε κατά τη διάρκεια της ζωής του παραμένει άγνωστος, καθώς έχουν καταγραφεί περισσότερες συναλλαγές, παραγγελίες και ανταλλαγές έργων. Η οικονομική υποστήριξη του αδελφού του, Theo, υπήρξε καθοριστική για τη δυνατότητά του να αφοσιωθεί στη ζωγραφική.
Η τελευταία αυτή λεπτομέρεια παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε μια εποχή κατά την οποία η δημιουργική εργασία εξακολουθεί να υποτιμάται με αξιοθαύμαστα ευρηματικούς τρόπους, από την πρόταση για συνεργασία με αντάλλαγμα την «προβολή» μέχρι την απαίτηση να αποδεικνύει διαρκώς ο δημιουργός ότι το πάθος του είναι αρκετά μεγάλο ώστε να αντέχει μια μικρή ή ανύπαρκτη αμοιβή.
Η περίπτωση του Van Gogh έχει συμβάλει, εξάλλου, στη διαιώνιση μιας εξαιρετικά βολικής πολιτισμικής αντίληψης, σύμφωνα με την οποία η οικονομική εξαθλίωση, η κοινωνική απομόνωση και η ψυχική οδύνη αποτελούν σχεδόν οργανικά συστατικά της καλλιτεχνικής ιδιοφυΐας. Η εξιδανίκευση αυτών των συνθηκών επιτρέπει στις επόμενες γενιές να καταναλώνουν με μεγάλη ευχαρίστηση τη μυθολογία του βασανισμένου δημιουργού, του οποίου ακόμη και τα προσωπικά τραύματα αποκτούν εμπορική αξιοποιησιμότητα.
Ο άνθρωπος που εξαρτιόταν οικονομικά από τον αδελφό του διαθέτει σήμερα ένα από τα ισχυρότερα ονόματα στην παγκόσμια βιομηχανία του πολιτισμού. Η ζωγραφική του αναπαράγεται σε πολυτελείς εκδόσεις, ψηφιακές εκθέσεις, τουριστικά αναμνηστικά, είδη ένδυσης και οικιακής χρήσης, με τη βιογραφία του να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος μιας εμπορικής δραστηριότητας ασύλληπτης για τα δεδομένα της εποχής του. Μπορεί κανείς, για παράδειγμα, να πιει τον πρωινό του καφέ σε μια κούπα με την «Έναστρη νύχτα», να αγοράσει μια ομπρέλα με τα «Ηλιοτρόπια» και να αποκτήσει την αίσθηση μιας κάποιας πολιτιστικής καλλιέργειας με μερικές δεκάδες ευρώ.
Η ανθρωπότητα μπορεί δικαίως να υπερηφανεύεται για την πρόοδό της στην αναγνώριση της καλλιτεχνικής αξίας, τουλάχιστον όταν έχει προηγηθεί η σχετική επικύρωση από ιστορικούς τέχνης, μουσεία, συλλέκτες και επενδυτές. Για την αναγνώριση ενός δημιουργού που βρίσκεται ακόμη στην αρχή της διαδρομής του, τα αντανακλαστικά της παραμένουν κάπως πιο νωχελικά.
Η αμοιβή της δημιουργικής εργασίας εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται με μια παράδοξη ηθικολογία, σύμφωνα με την οποία το αληθινό πάθος για την τέχνη οφείλει να συνοδεύεται από κάποια προθυμία οικονομικής αυτοθυσίας. Η ίδια η αγορά που αποτιμά σήμερα έναν Van Gogh σε 190,4 εκατομμύρια δολάρια έχει κάθε λόγο να επανεξετάσει αυτή την αντίληψη, κυρίως απέναντι στους δημιουργούς που είναι ακόμη εν ζωή και έχουν την εντελώς αντιποιητική ανάγκη να βιοπορίζονται από τη δουλειά τους.