Κι αν τελικά τα social media δεν είναι το πρόβλημα; Τι συμβαίνει με την ψυχική υγεία των εφήβων

Κάθε φορά που ανοίγει η κουβέντα για το άγχος, την κατάθλιψη ή την απομόνωση των νέων, τα κινητά και τα social media θεωρούνται ως οι βασικοί «ένοχοι»

Η πιο γνωστή εκδοχή αυτής της άποψης έχει διατυπωθεί από τον ψυχολόγο Jonathan Haidt, στο βιβλίο του «The Anxious Generation», που κυκλοφόρησε το 2024. Ο Haidt υποστηρίζει ότι η μαζική εξάπλωση των smartphones στις αρχές της δεκαετίας του 2010 «αναδιαμόρφωσε» την παιδική ηλικία και συνέβαλε στη σημαντική αύξηση του άγχους, της κατάθλιψης και άλλων προβλημάτων ψυχικής υγείας στους νέους.

Η θεωρία αυτή έχει επηρεάσει και τη δημόσια συζήτηση γύρω από τη χρήση των κινητών και των social media από ανηλίκους. Σε αρκετές χώρες έχουν ήδη προωθηθεί περιορισμοί στη χρήση κινητών στα σχολεία, ενώ εξετάζονται ή εφαρμόζονται μέτρα που περιορίζουν την πρόσβαση των ανηλίκων στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Στη χώρα μας έχει ανακοινωθεί η απαγόρευση χρήσης των social media για ανηλίκους κάτω των 15 ετών.

Πώς η ΕΕ θα προστατεύσει τα παιδιά στα social media μεταφέροντας την ευθύνη στις πλατφόρμες

Η εξήγηση είναι εύκολο να γίνει κατανοητή. Η μετάβαση σε έναν κόσμο όπου είσαι διαρκώς συνδεδεμένος αποτελεί μια τεράστια αλλαγή και είναι λογικό να αναρωτιέσαι αν η συνεχής έκθεση σε ειδοποιήσεις, συγκρίσεις και περιεχόμενο επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αισθάνεσαι.

Υπάρχει, όμως, ένα ερώτημα που δυσκολεύει αυτή την απλή εξήγηση: αν τα smartphones και τα social media αποτελούν τον βασικό παράγοντα, γιατί οι έφηβοι δεν παρουσιάζουν τα ίδια επίπεδα δυστυχίας σε όλες τις χώρες όπου η πρόσβαση στην τεχνολογία είναι εξίσου διαδεδομένη;

Οι έφηβοι δεν χρησιμοποιούν τα social media με τον ίδιο τρόπο παντού

Σύμφωνα με στοιχεία από την Παγκόσμια Έκθεση Ευτυχίας (2026 World Happiness Report), οι αγγλόφωνες χώρες καταγράφουν σημαντικά μεγαλύτερα ποσοστά εφηβικής θλίψης σε σύγκριση με άλλες περιοχές του πλανήτη όπου η χρήση των κινητών είναι εξίσου εκτεταμένη:

• Λατινική Αμερική vs αγγλόφωνες χώρες: Στη Λατινική Αμερική, το ποσοστό των κοριτσιών στην εφηβεία που περνούν 5 ή περισσότερες ώρες την ημέρα στα social media είναι μεγαλύτερο από ό,τι στις αγγλόφωνες χώρες. Παρόλα αυτά, τα κορίτσια στη Λατινική Αμερική δηλώνουν πολύ πιο ευτυχισμένα σε σχέση με τα κορίτσια στις αγγλόφωνες χώρες με την ίδια ακριβώς χρήση.

• Δυτική Ευρώπη και αραβικές χώρες : Αντίστοιχα μοτίβα παρατηρούνται στη Δυτική Ευρώπη και στις αραβικές χώρες, όπου οι έφηβοι που περνούν τον ίδιο χρόνο στα social media δηλώνουν αισθητά πιο ευτυχισμένοι από τους Βρετανούς ή τους Αμερικανούς συνομήλικους τους.

Αυτό δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι τα smartphones δεν επηρεάζουν την ψυχική υγεία. Δείχνει, όμως, ότι η σχέση ανάμεσα στη χρήση της τεχνολογίας και στην ευημερία των εφήβων είναι πιο σύνθετη από μια απλή σχέση «περισσότερο κινητό = περισσότερη δυστυχία».

Τα social media δεν επηρεάζουν απλώς τα παιδιά, τα αλλάζουν κι αυτό δεν μπορείς να το αγνοήσεις

Τι αμφισβητούν οι ειδικοί στην ψυχική υγεία

Η θεωρία του Haidt έχει δεχθεί έντονη κριτική από διακεκριμένους ακαδημαϊκούς. Η Candice Odgers, ηγετική ερευνήτρια στην εφηβική ψυχική υγεία, σημείωσε σε αυστηρή κριτική της στο περιοδικό Nature ότι το βιβλίο του Haidt πουλάει εκατομμύρια αντίτυπα επειδή «αφηγείται μια τρομακτική ιστορία για την ανάπτυξη των παιδιών, την οποία οι γονείς είναι ήδη προδιατεθειμένοι να πιστέψουν», χωρίς όμως αυτό να επιβεβαιώνεται από αδιαμφισβήτητα επιστημονικά στοιχεία. Και τώρα, ένα πρόσωπο που είχε συνεργαστεί στο παρελθόν με τον Haidt έρχεται να αμφισβητήσει ακόμη πιο άμεσα τη συγκεκριμένη θεωρία. Ο ερευνητής ψυχολογίας Peter Gray υποστηρίζει ότι η ψυχική υγεία των εφήβων άρχισε να καταρρέει λόγω της σταδιακής απώλειας της ανεξαρτησίας και του ελεύθερου παιχνιδιού τις τελευταίες δεκαετίες. Όπως επισημαίνει, η έξαρση του άγχους στη δεκαετία του 2010 δεν προκλήθηκε από τα κινητά, αλλά από τα υπερβολικά αυστηρά και πιεστικά εκπαιδευτικά συστήματα (όπως το αναμορφωμένο πρόγραμμα Common Core στις ΗΠΑ), τη συνεχή κυβερνητική πίεση για υψηλές σχολικές επιδόσεις και τις τυποποιημένες εξετάσεις.

Η θέση του είναι ουσιαστικά αντίθετη από εκείνη του Haidt: δεν θεωρεί ότι η τεχνολογία προκάλεσε την κρίση, αλλά ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η πρόσβαση στο διαδίκτυο και στους υπολογιστές κατά τις δεκαετίες του 1990 και του 2000 προσέφερε στα παιδιά περισσότερες δυνατότητες σύνδεσης, παιχνιδιού και ανεξαρτησίας.

Σε συνέντευξή του στο The Vergecast, ο Gray υποστήριξε ότι ο Haidt δεν έδωσε αρκετή βαρύτητα σε μεγάλο μέρος της υπάρχουσας βιβλιογραφίας, συμπεριλαμβανομένων μετα-αναλύσεων που, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν εντοπίζουν σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στον χρόνο που περνούν τα παιδιά στα social media ή στα smartphones και στην ψυχική τους υγεία. Ο ίδιος επισημαίνει επίσης ότι η σχέση μπορεί να λειτουργεί και αντίστροφα: ένας έφηβος που ήδη αντιμετωπίζει άγχος ή κατάθλιψη μπορεί να στραφεί στα social media ως έναν τρόπο διαχείρισης της κατάστασής του. Επικαλέστηκε μάλιστα έρευνα από τη Φλόριντα, σύμφωνα με την οποία παιδιά ηλικίας 11 έως 13 ετών που είχαν smartphone ήταν πιθανότερο να περνούν χρόνο με φίλους και στον πραγματικό κόσμο.

Η συγκεκριμένη παρατήρηση δεν σημαίνει ότι η χρήση των social media είναι πάντοτε θετική ή χωρίς κινδύνους. Το επιχείρημα του Gray είναι ότι δεν μπορείς να αντιμετωπίζεις την τεχνολογία ως τη μοναδική ή βασική αιτία μιας τόσο σύνθετης κοινωνικής και ψυχολογικής αλλαγής.

«Τι αγχώνει περισσότερο τα παιδιά; Το σχολείο»

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα του Gray αφορά την πίεση που βιώνουν οι μαθητές στο σχολικό περιβάλλον. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι, στις έρευνες όπου οι νέοι καλούνται να αναφέρουν τι τους προκαλεί περισσότερο άγχος ή στρες, η σχολική πίεση εμφανίζεται σταθερά πολύ ψηλά και, σύμφωνα με τη δική του ανασκόπηση, συχνά στην πρώτη θέση.

Η θέση αυτή αποτελεί κεντρικό μέρος της επιχειρηματολογίας του και στο Restoring Childhood. Ο Gray θεωρεί ότι το σχολείο έχει γίνει περισσότερο ελεγχόμενο, ανταγωνιστικό και προσανατολισμένο στις επιδόσεις, περιορίζοντας παράλληλα τον χρόνο για παιχνίδι, εξερεύνηση και δραστηριότητες χωρίς την άμεση επίβλεψη ενηλίκων. Δεν υποστηρίζει, πάντως, ότι όλοι οι έφηβοι βιώνουν το σχολείο με τον ίδιο τρόπο ή ότι τα social media δεν μπορούν να προκαλέσουν προβλήματα. Το επιχείρημά του αφορά κυρίως την αναζήτηση του βασικού παράγοντα που εξηγεί τις πληθυσμιακές τάσεις.

Παρά τη μεγάλη διαφωνία τους για την τεχνολογία, οι δύο ερευνητές έχουν ένα κοινό σημείο: θεωρούν ότι τα παιδιά έχουν λιγότερες ευκαιρίες για ανεξάρτητο παιχνίδι και δραστηριότητες χωρίς συνεχή επίβλεψη ενηλίκων. Στο παρελθόν ήταν πολύ πιο συνηθισμένο τα παιδιά να παίζουν μόνα τους στη γειτονιά, να πηγαίνουν με τα πόδια ή με το ποδήλατο σε φίλους και να περνούν αρκετές ώρες χωρίς άμεση παρέμβαση ενηλίκου. Η αλλαγή αυτή συνδέεται, μεταξύ άλλων, με τον φόβο για την ασφάλεια των παιδιών και με την αυξημένη γονεϊκή επίβλεψη.

Οι Haidt και Gray είχαν μάλιστα συνεργαστεί σε αυτή την κατεύθυνση. Το 2017 συνίδρυσαν την οργάνωση Let Grow, η οποία υποστηρίζει πολιτικές που δίνουν στα παιδιά περισσότερες ευκαιρίες για ανεξάρτητο παιχνίδι και στους γονείς μεγαλύτερη ελευθερία να τα αφήνουν να εξερευνούν μόνα τους. Αργότερα, όμως, οι διαφωνίες τους για τον ρόλο του διαδικτύου έγιναν τόσο έντονες, ώστε ο Gray αποχώρησε από το διοικητικό συμβούλιο της οργάνωσης μετά την κυκλοφορία του βιβλίου του Haidt.

Απαγόρευση social media κάτω των 15 ετών: Προστασία ή ένα μέτρο που θα παρακαμφθεί;

Να απαγορεύσεις τα social media ή να μάθεις στο παιδί να τα χρησιμοποιεί;

Ο Gray δεν υποστηρίζει ότι πρέπει να καταργηθούν όλοι οι περιορισμοί. Συμφωνεί, για παράδειγμα, με την ιδέα να υπάρχουν κανόνες για τη χρήση κινητών στα σχολεία και αναγνωρίζει ότι χρειάζονται όρια για την προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο. Αμφισβητεί, όμως, την αποτελεσματικότητα μιας γενικευμένης απαγόρευσης των social media για τους ανηλίκους. Θεωρεί ότι αρκετά παιδιά θα προσπαθήσουν να παρακάμψουν τους περιορισμούς και ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι πλατφόρμες αποτελούν και χώρο έκφρασης και κοινωνικής σύνδεσης. Αντί για μια αποκλειστικά απαγορευτική προσέγγιση, προτείνει να βοηθήσεις το παιδί σου να μάθει πώς να χρησιμοποιεί την τεχνολογία με ασφάλεια και κρίση. «Πρέπει να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε τα παιδιά σαν να είναι ανόητα», υποστηρίζει. Κατά τη δική του άποψη, τα παιδιά μπορούν να καταλάβουν τι τους κάνει καλό και τι όχι, αρκεί να έχουν την κατάλληλη καθοδήγηση από τους ενήλικες.

Η θεωρία ότι τα smartphones και τα social media ευθύνονται για την κρίση στην ψυχική υγεία των νέων έχει πλέον αποκτήσει μεγάλη δυναμική. Η Αυστραλία ήταν από τις πρώτες χώρες που θέσπισε εθνικούς περιορισμούς στη χρήση των social media από εφήβους - χωρίς θεαματικά αποτελέσματα έως τώρα - ενώ και η Ευρωπαϊκή Ένωση όπως και το Ηνωμένο Βασίλειο ετοιμάζονται να υιοθετήσουν παρόμοια μέτρα. Στις ΗΠΑ, πολιτείες όπως η Καλιφόρνια και η Νέα Υόρκη έχουν θεσπίσει περιορισμούς σε ορισμένες λειτουργίες των πλατφορμών, ενώ έχει προταθεί και σε ομοσπονδιακό επίπεδο περιορισμός των αλγοριθμικών feeds για παιδιά κάτω των 17 ετών.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, το ερώτημα που θέτει ο Gray είναι αν η δημόσια συζήτηση έχει στραφεί υπερβολικά προς τις οθόνες, αφήνοντας σε δεύτερο πλάνο άλλους παράγοντες που μπορεί να επηρεάζουν την ψυχική υγεία των παιδιών. Ο ίδιος παραδέχεται ότι δεν γνωρίζει αν η άποψή του θα αλλάξει την κατεύθυνση της πολιτικής. Ελπίζει, ωστόσο, ότι η έρευνα θα οδηγήσει τελικά σε μια πιο σύνθετη εικόνα. Για να υποστηρίξει αυτή την αισιοδοξία, αναφέρεται σε προηγούμενους «ηθικούς πανικούς» γύρω από την τεχνολογία. Τις δεκαετίες του 1990 και του 2000, για παράδειγμα, υπήρχε έντονη ανησυχία ότι βίαια videogames όπως τα Mortal Kombat και Doom έκαναν τα παιδιά πιο βίαια και συνδέονταν με την αύξηση των σχολικών επιθέσεων. Με τον χρόνο, η έρευνα δεν επιβεβαίωσε μια απλή αιτιώδη σχέση ανάμεσα στα videogames και τη βία. Παράλληλα, δικαστικές αποφάσεις περιόρισαν ορισμένες προσπάθειες ρύθμισης, μεταξύ άλλων και την απαγόρευση στην Καλιφόρνια της πώλησης βίαιων videogames σε παιδιά. Για τον Gray, το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι οι κοινωνικές αντιλήψεις για την τεχνολογία μπορούν να αλλάξουν όταν συγκεντρωθούν περισσότερα δεδομένα. «Τελικά, η επιστήμη επικράτησε», λέει. «Δεν είναι ότι θα επικρατήσω εγώ. Η επιστήμη θα επικρατήσει.»

Το βασικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν το κινητό είναι «καλό» ή «κακό» για έναν έφηβο. Είναι κατά πόσο μπορείς να εξηγήσεις μια τόσο σύνθετη αλλαγή στην ψυχική υγεία μιας ολόκληρης γενιάς αποδίδοντάς την σε έναν μόνο παράγοντα. Και αυτή η συζήτηση, όπως δείχνει η αντιπαράθεση Haidt και Gray, βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.